شنبه ۱ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Saturday, 21 April, 2018

ریشه‌یابی اندیشه میرزایوسف خان مستشارالدوله


● شرح حال مختصر میرزایوسف خان مستشارالدوله
میرزایوسف خان، پسر حاجی میرزاکاظم از بازرگانان آذربایجان، در شهر تبریز به دنیا آمد. فارسی، عربی و قدری از علوم شرعیه را آموخت و به سمت منشیگری، وارد خدمت کنسولگری انگلیس در تبریز شد و بعد از چندی از خدمت انگلیسیها استعفا داد و به خدمت وزارت امور خارجه درآمد، در سال ۱۲۷۰هـ ق به فرمان ناصرالدین شاه به کارپردازی حاجی ترخان مأمور شد و هشت سال در آنجا بود، در سال ۱۲۷۹ کاردار ایران در پترسبورگ و در سال ۱۲۸۰هـ ق ژنرال کنسول تفلیس شد و چهار سال در آنجا ماند، در اواخر سال ۱۲۸۳هـ ق به کارداری سفارت ایران در پاریس منصوب و از راه استانبول عازم فرانسه شد. در مدت سه سال اقامت خود در پاریس چهار مرتبه به لندن رفت در سال ۱۲۹۹ در وزارت مشیرالدوله به عنوان معاون وزیر عدلیه انتخاب و لقب مستشارالدوله به نام او صادر شد. (۱)
● رد‌یابی ریشه فلسفی سیاسی مستشارالدوله
در ردیابی فرهنگ سیاسی او باید گفت که نخستین آشنایی او با علم سیاست مغرب زمین در زمانی بود که به سمت منشی کنسولگری انگلیس در تبریز خدمت می‌کرد و در همانجا بود که با کتابهای لیبرالیستهای انگلیسی آشنا شد. بعدها، چندین سال اقامت در ” پطرزبورگ“ و ” تفلیس“ یعنی مراکز آزادیخواهی و آزادیخواهان روس، تحول بزرگی در افکارش به وجود آورد. در روسیه با افکار سوسیالیستها و نیز در فرانسه با افکار و آثار سوسیالیستهای فرانسه مثل ” شارل نوریسی“ و ” پرودون“ و ” سن سیمون“ آشنا شد. سالهای اقامت او در پاریس با عنوان کنسول ایران مصادف با سال کمون پاریس ۱۸۷۱ میلادی و سرکوبی خونین کمون است.
بیشترین نظریه سیاسی او از مکتب اصالت فردِ فرانسوی و خردگرایی وابسته به آن بود. ملاقاتهای مکرر او با ملکم خان و مطالعه کتب متفکران انقلابی فرانسه مثل روسو و ولتر و منتسکیو و کتابهای دیگر و قوانین اساسی « مجلس مؤسسان» و کنوانسیون انقلابی فرانسه و اعلامیه حقوق بشر در ساخت اندیشه او تأثیر بسزایی گذارد و ثمره آنها کتاب یک کلمه اوست، (۲) فریدون آدمیت میرزایوسف خان را از پیشوایان اصلی فکر ناسیونالیسم می‌داند. (۳)
● تأثیر زندگی اجتماعی در غرب بر مستشارالدوله
مستشارالدوله طی سالها اقامت در اروپا به زبانهای روسی، انگلیسی و فرانسه تسلط پیدا کرد و از راه این سه زبان بود که با آثار متفکران آنها آشنایی پیدا کرد و فرهنگ آنان را شناخت؛ صاحب تاریخ بیداری ایرانیان در این باره گوید: « در مأموریت پاریس انتظام و آبادی و ثروت ملی و فرهنگ و هنر اروپا را دید و بر شور و حرارت قبلی او نسبت به ایران افزوده شد و چون سبب ترقیات فرانسه و تنزلات ایران را از ملکم پرسید او چنین گفت: بنیان و اصول نظم فرانسه یک کلمه است و همه ترقیات همان یک کلمه و آن یک کلمه که جمیع انتظامات و ترقیات فرانسه در آن مندرج است کتاب قانون است.» (۴) او در مقدمه کتاب « یک کلمه» می‌گوید در مدت اقامت خود در پاریس چهار دفعه به عزم سیاحت به لندن رفتم و در این مدت می‌دیدم که در فرانسه و انگلیسی انتظام لشکر و آزادی عامه صد آن قدر است که در مملکت سابق‌الذکر (روسیه) دیده بودم، اگرچه سبب این نظم و این ترقیات و این آسایش و آبادی را از عدل می‌دانستم به سبب آنکه این سلطنت و این ثروت و این آبادی و عمارت به غیر عدالت میسور نشود. (۵) در این عبارات گرایش و فریفتگی مستشارالدوله به فرهنگ غرب به عیان مشاهده می‌شود. گویی او با مقایسه جامعه خویش و جامعه غرب مدینه فاضله را در آنجا یافته است و از عدل و دادگری آنان سخن می‌گوید اما در جای دیگر خود ایرانیان را از اعمال فساد غربیان ترسانده و هشدار داده است که « این فقره از واضحات است که بعدها هیچ یک از اقوام به نشر قانون ننمایند به طوری که در ماده صربستان و غیرها دیگران دولت عثمانی را با آن قدرتی که داشت، مجبور کردند، ما را نیز آسوده نخواهند گذاشت و مجبور خواهند کرد.» (۶) سخنی که پس از مقایسه این دو سخن از شخص واحد باید گفت این است که آنچه خوبان بپسندند هنر است.
‌● رساله « یک کلمه»
رساله « یک کلمه» حاصل مطالعه در فکر و اندیشه و فرهنگ غرب بود که آن را در سال ۱۲۷۸هـ ق در پاریس نوشت و مقصود از « یک کلمه»، قانون است. بعضی گفته‌اند که کتاب « یک کلمه» از ضمیر روشن او تراوش کرده است. (۷)
و بسیاری معتقدند که « یک کلمه» ترجمه قانون اساسی فرانسه است، (۸) که قول صحیح هم همین است. جریان ترجمه و تألیف رساله « یک کلمه» آن‌گونه که مؤلف می‌نویسد بدین ترتیب است که نویسنده روزی در خواب هاتفی غیبی می‌بیند و از هاتف رمز موفقیت کشورهای مغرب زمین را سؤال می‌کند، هاتف غیبی در پاسخ تمام سؤالات مؤلف جواب می‌دهد، این رمز در یک کلمه خلاصه شده است و آن یک کلمه، قانون نام دارد. (۹) البته ملکم قبلاً نوشته‌هایی در باب قانون نوشته بود و در آثار طالبوف و آخوندزاده جسته و گریخته مطالبی منعکس شده بود، (۱۰) اما رساله « یک کلمه» بزرگترین حادثه آن زمان تلقی شد و چاپ اول این رساله با استقبال فراوان محافل سری وطنی آزادیخواه ایران همراه بود. (۱۱)
● اسلام‌شناسی مستشارالدوله
مستشارالدوله، شرح مبسوطی راجع به قانون اساسی فرانسه می‌دهد و زیرکانه این قوانین را با قوانین اسلامی منطبق می‌کند تا از تندی و حدّت آن بکاهد. او سپس به شرح مفصل یک به یک این قوانین پرداخته و طرز اجرای آن را متذکر می‌شود و در انتهای هر فصل تعدادی از آیات قرآن با احادیث اسلامی را بدرقه آن می‌کند و آنها را با یکدیگر منطبق نموده نتیجه می‌گیرد که قانون اساسی فرانسه کاملاً با قوانین اسلامی مطابق است، به نمونه‌ای از این شرح و تفسیر توجه نمایید. در باب فقره شانزدهم (عدم شکنجه و تعذیب) مادام که هر گناهی را در کتاب قانون جزای مخصوص و معین موجود است، تعذیب جانی برای اقرار گرفتن به بهانه‌های دیگر غیرممکن است در توجیه این عبارات به آیه ” من جاء بالسیئه فلا یجزی الا مثلها“ استناد می‌شود.آشنایی او با مبانی و تفکر اسلامی اندک است اما وانمود می‌کند که از معارف اسلامی اطلاع و آگاهی کافی دارد. (۱۲) حتی نام اولیه کتاب « یک کلمه» را روح‌الاسلام می‌گذارد. (۱۳) اما آخوندزاده در نامه‌هایی، مغایرت این قوانین را با قوانین اسلام گوشزد می‌کند. البته آخوندزاده می‌خواهد بگوید که قوانین فرانسه بسیار برتر از قوانین اسلام است. (۱۴) و القا می‌نماید که قوانین اسلامی غیرمترقی و خشن است، خلاصه با این نیرنگ میرزایوسف خان قانون اساسی فرانسه را با پوشش اسلامی منتشر می‌کند و مجموعه‌ای مدون به وجود می‌آورد که منشأ بسیاری تحولات بعدی در ساخت سیاسی و فرهنگی جامعه ما می‌شود و در اینجاست که اگر روشنفکر این زمان را مزدور اجانب ندانیم باید تأکید کنیم که در این نوع نگرش غرق در اشتباه بوده است، زیرا وی، اگر هم به فکر تحول و کمال و بازسازی کشورش بوده است به اهرمها و محورهایی نیاز داشته که ریشه در فرهنگ بومی و خاصه اعتقادات عمیق مردم کشورش داشت و او به عنوان روشنفکر می‌بایست رسالت عظیم زدودن زنگارهای خرافی و اشرافی را از این باور به عهده بگیرد، تا حول محور مکتبی خاص که بیشتر جامعه بدان پایبندند منشأ تحولی عظیم در ساخت سیاسی ـ اجتماعی ـ فرهنگی کشورش باشد نه اینکه با تحمیل بینش بیگانه خویش بر اسلام بخواهد وجهه‌ای اسلامی به آراء عاریه‌ای خوی بدهد تا مقبول افتد.
مستشارالدوله در مقدمه رساله « یک کلمه» پیشرفتها و ترقیات جامعه غرب را با ایران مقایسه می‌کند (۱۵) و هشدارهایی لازم و مفید برای رهایی جامعه از چنگال مصایبی که حیات جامعه آن روز را تهدید می‌کرد به زبان می‌آورد، اما سؤال این است که آیا با ترجمه قانون اساسی فرانسه و توصیه به تشکیل و تأسیس نهادهایی که به تصور نویسنده باعث و بانی پیشرفت نظام اجتماعی و سیاسی غرب است، می‌توان جامعه ایران را هم مثل غرب از فلاکت رهانیده، به پیشرفت و ترقی سوق داد.
نتیجه‌ای که پس از این‌گونه اقدامات حاصل شده است، سوء نیت یا حداقل ضعف بینش روشنفکر این زمان را نشان می‌دهد. و این حکم بدین شرط است که دسته‌ای پنهان و آشکار که استعمار را در اجیر کردن افراد و توجیه آنها به انجام اعمال خرابکارانه سوق می‌داده‌اند را در نظر نگیریم.
● ضعف بینش و عدم شناخت جامع از راه علاج یا یک بعدی‌نگری
از آرزوهای بزرگ مستشارالدوله تأسیس راه‌آهن در ایران بود، و چنان می‌پنداشت که تمهید مقدمات جمیع ملزومات مملکتی و دولتی، ابتدا راه‌آهن است و با ایجاد آن اوضاع ایران در عرض سه سال به کل منقلب و در یک کلمه، ایران گلستان خواهد شد. (۱۶) به همین انگیزه رساله‌ای به نام کتابچه بنفش درباره تأسیس راه‌آهن سراسری ایران نوشت و به شاه عرضه داشت. جزوه دیگری در لزوم کشیدن راه‌آهن از تهران به خراسان تهیه کرد و منافع آن را ذکر کرد. بنابر این می‌توان گفت که از بزرگترین راه‌ حلهای مستشارالدوله برای نجات جامعه ایران، تأسیس راه‌آهن و اجرای قانون بود. (۱۷)
● دوستان و همفکران مستشارالدوله
مستشارالدوله از همفکران میرزاحسین خان سپهسالار و با میرزاملکم خان هم‌مسلک و دوست بوده و مجالست سری و علنی داشته است. (۱۸) در بسیاری امور آخوندزاده عقل و دین او را دزدیده است.
با میرزافتحعلی آخوندزاده آشنایی و مکاتبه داشته و از این مرد کسب فیض می‌کرده است. (۱۹) و در مواردی پشتیبان وی بوده و مکاتبات زیادی با آخوندزاده دارد، (۲۰) گویی در فکر و اندیشه، این دو بر یکدیگر تأثیر متقابل داشته‌اند با این تفاوت که در بعضی از مسائل از قبیل جدایی کامل دین از مسائل سیاسی و اجتماعی بین آن دو اختلافهایی هست.
می‌توان گفت مستشارالدوله دین را به عنوان پوشش یا روبنایی برای پیشبرد بسیاری از مسائل ضروری می‌دانسته است؛ کوششی که در تطبیق اسلام با محتوای رساله « یک کلمه» دارد این امر را روشن می‌کند.
● شخصیت میرزایوسف خان مستشارالدوله
میرزایوسف خان برای نشر عقاید خویش در روزنامه عدلیه مطالبی می‌نوشت، روزنامه عدلیه به وسیله سپهسالار برای توجیه و تشریح اصلاحات قانونگذاری و نظام حقوقی و دادگستری مترقیانه انتشار می‌یافت و از بسط عدالت « تربیت ملت» افزودن بصیرت مردم، آسودگی و ترقی اوضاع مردم، ایجاد تأسیسات عالی، وضع قوانین جدید و برانداختن تأسیساتی که مانع اجرای عدالت باشد، سخن می‌راند. (۲۱) به واسطه انتشار کتاب « یک کلمه» در زندان قزوین زندانی شد، (۲۲) حاج سیاح در کتاب خاطرات خود در فصلی که شرح تعدیات و شکنجه‌های وحشیانه مأموران ناصری را می‌دهد ذکری هم از مستشارالدوله می‌کند، (۲۳) پس از آنکه نوشته‌های خصوصی او را به دست آوردند و همراه با رساله « یک کلمه» برای ناصرالدین شاه فرستادند، شاه حکم حبس او را صادر کرد و جیره و مواجبش قطع شد. دلایل مزبور نشان می‌دهد که مستشارالدوله، روشنفکری آزادیخواه و اصلاح‌ طلب بود و در راه اظهار عقیده خود به زندان افتاد و شکنجه و تحقیر شد. باید در ارزیابی اندیشه این روشنفکر به بحث پرداخت.اندیشه مردانی که مقدمه مشروطیت را فراهم آوردند، مختلف بود. هر یک از آنها با شاخصی از گفته‌ها و اندیشه‌های خویش مشهورند که بعضی از سران آنها دوست و همفکر میرزایوسف خان نیز بوده‌اند. اما شاخص اندیشه میرزایوسف خان « قانون» بود، این طرز تفکر که بر ضرورت پیروی از آیین برتر از اراده و هوس افراد و مبتنی بر تعقل و مصلحت تکیه می‌کرد، منطقی و معقول بود ولی جزء دیگرش که لیبرالیسم را درمان همه دردهای سیاسی و اجتماعی و اخلاقی ایران وانمود کرد، گزافه‌گویانه بود. (۲۴) آن هم چه قانونی؟ قانونی که ریشه در فرهنگ و نیازها و ایده‌آلهای جوامع برون مرزی دارد. و ساده‌ ترین غرضِ ترویج آن پیدا کردن جایی برای منافع حال و آینده استعمار است.
حقیقت این است که در این زمان که زمینه ارتباط با غرب و مسافرت بدانجا فراهم شده بود، روشنفکر ایرانی با جامعه، فرهنگ، فلسفه و دانش آن سامان ــ‌ خواه سطحی و خواه عمقی ــ آشنا شده است اما در مواجهه با جامعه غرب به نقد و بررسی صحیح و همه جانبه‌ای نرسیده است که با الهام از آن بینش درست و پویا، راه حل مفید، معقول و منطبق با واقعیتی برای اصلاح جامعه خویش بیابد؛ اقدامات، سخنان، ارتباطها، همفکران و خصوصاً انتشار کتاب « یک کلمه» مستشارالوله نشان می‌دهد که وی اصالت را به اندیشه و فکر و روش و منش اومانیستی لیبرالیستی غرب می‌داده است و راه حل نجات جامعه خویش را، از چنگال استبداد و فلاکت و فقر اجتماعی، در نزدیکی هر چه بیشتر به جامعه غرب و پذیرفتن روشهای سیاسی، علمی و فرهنگی آن سامان می‌دانسته است، راه علاجی که در صورت توفیق، از چاله درآمدن و به چاه نیرنگ و فریب استعمارگران افتادن، می‌انجامید.

۱. از صبا تا نیما. آرین‌پور، ج ۱، ص ۲۸۱.
۲. تحولات فکری و اجتماعی در جامعه فئودالی ایران. محمدرضا فشاهی، صص ۴۲۹-۴۳۱.
۳. اندیشه‌های میرزاآقا خان کرمانی. فریدون آدمیت، ص ۲۶۹.
۴. از صبا تا نیما. آرین‌پور. ص ۲۸۲، ملکم خود به همین قانون تکیه داشته و مدار تمام مقالات و کوششهای او بر این کلمه بوده است.
۵. محمدرضا فشاهی. ص ۴۲۰.
۶. از صبا تا نیما. آرین‌پور. ص ۲۸۶.
۷. تاریخ انقلاب مشروطیت. مهدی ملک‌زاده. کتاب اول، ص ۱۷۸.
۸. آرین‌پور، ص ۲۸۲.
۹. محمدرضا فشاهی. ص ۴۲۹.
۱۰. سبک‌شناسی بهار. ص ۳۰۰.
۱۱. محمدرضا فشاهی. ص ۴۳۱.
۱۲. آرین‌پور. ص ۲۸۵.
۱۳. اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده. فریدون آدمیت، ص ۱۵۵ و ۱۵۷.
۱۴. پیشین.
۱۵. محمدرضا فشاهی. ص ۴۳۰ به نقل رساله « یک کلمه».
۱۶. آرین‌پور. ص ۲۸۲ به نقل از گزارش رسمی مستشارالدوله ۵ رمضان ۱۲۸۰هـ ق.
۱۷. پیشین، ص ۲۸۲.
۱۸. پیشین، ص ۲۸۲.
۱۹. تاریخ بیداری. چاپ دوم، ص ۱۷۹.
۲۰. الفبای جدید و مکتوبات میرزافتحعلی آخوندزاده.
۲۱. تاریخ سانسور در مطبوعات. ج ۱، ص ۱۰۲ گوئل کهن.
۲۲. تاریخ انقلاب مشروطیت. مهدی ملک‌زاده، صص ۱۷۹-۱۷۸.
۲۳. محمدرضا فشاهی. ص ۴۳۴.
۲۴. یادنامه شهید مطهری. مقاله در حاشیه انقلاب مشروطیت. حمید عنایت، ص ۱۵۴ تعبیر او« قانون» بود.

مأخذ و مراجع
از صبا تا نیما. یحیی آرین‌پور. ناشر فرانکلین، ۱۳۵۱.
الفبای جدید و مکتوبات میرزا فتحعلی آخوندزاده. به کوشش حمید محمدزاده، نشر احیاء، تیربز، ۱۳۵۷.
اندیشه‌های میرزاآقاخان کرمانی. فریدون آدمیت. پیام، چاپ دوم، ۱۳۵۷.
اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده. فریدون آدمیت. خوارزمی، چاپ اول، ۱۳۴۹.
تاریخ سانسور در مطبوعات ایران. گوئل کهن. ج ۱، آاه، ۱۳۶۳.
تاریخ مشروطیت ایران. مهدی ملک‌زاده. علمی، چاپ دوم، ۱۳۶۳.
تاریخ بیداری ایرانیان. ناظم‌الاسلام. چاپ دوم.
تحولات فکری و اجتماعی در جامعه فئودالی ایران. محمدرضا فشاهی. گوتنبرگ، ۱۳۵۴.
نویسندگان پیشرو ایران. محمدعلی سپانلو. زمان ۱۳۶۲، چاپ اول.
یادنامه استاد شهید مطهری. سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی. چاپ اول، ۱۳۶۳. مقاله حمید عنایت.
دکتر یحیی طالبیان


منبع : موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

مطالب مرتبط

ادوار پنج‌گانه زندگانی امام خمینی

ادوار پنج‌گانه زندگانی امام خمینی
روز ۱۴ خرداد۱۳۶۸، مصادف با رحلت بزرگ مردی است كه در تاریخ حوادث نیم قرن اخیر ایران به عنوان پرچمدار مبارزات مردم علیه رژیم ستمشاهی و بانی اعاده استقلال و عزت و سربلندی ملت ایران در برابر سلطه‌طلبی امریكا و همپیمانان غربیش شناخته شده است‌.
در بررسی زندگانی امام خمینی‌، ۵ فراز متمایز را می‌توان برشمرد. این فرازها عبارتند از:
۱ـ از تولد تا شروع مبارزه علنی با رژیم شاه
امام خمینی در ۲۰ جمادی الثانی ۱۳۲۰ هـ برابر با اول مهر ۱۲۸۱ ش در سالروز میلاد حضرت فاطمه زهرا(س‌) در شهركی به نام خمین واقع در ۳۰۰ كیلومتری جنوب تهران در یك خانواده روحانی به دنیا آمد. وی در ۵ ماهگی پدر خود را از دست داد. مرحوم سید مصطفی موسوی، پدر ایشان، در مبارزه با ظلم خوانین خمین در سن ۴۷ سالگی به شهادت رسید و پیكرش به نجف اشرف انتقال یافت و در آنجا به خاك سپرده شد.
امام تحت نظر عمه خود بانو «صاحبه‌» و نیز مادرش بانو «هاجر» پرورش یافت‌. اما این دو نیز در سنین نوجوانی امام‌، دارفانی را وداع گفتند.
امام خمینی تحصیلات ابتدایی و بخشی از معارف متداول روز وعلوم مقدماتی و سطح حوزه‌های علمیه از جمله ادبیات عرب‌، منطق و فقه و اصول را نزد معلمین و علمای خمین گذرانید و برای ادامه تحصیل علوم اسلامی در ۱۲۹۹ ش به اراك آمد. در آن روز حوزه علمیه اراك اهمیت فراوانی داشت وروحانی برجسته‌ای چون حاج شیخ عبدالكریم حائری ریاست این حوزه را عهده‌دار بود.
امام از سنین طلبگی از طریق تماس مداوم با علما و روحانیونی كه در پی نهضت ضد انگلیسی مردم عراق به ایران می‌آمدند و از طریق تماس با شخصیتهای روحانی عصر مشروطیت و بالاخره پیگیری دائمی اخبار و حوادث روز از طریق وسایل ارتباط جمعی همواره تلاش می‌كرد تا در متن تحولات سیاسی و اجتماعی ایران و جهان اسلام قرار گیرد.
امام از نادرترین روحانیون حوزه علمیه قم بود كه در ۱۲۹۹ ش در عین جوانی و در حالی كه تنها ۱۸ سال داشت كودتای رضاخان را محكوم كرد. او در تمام طول دو دهه حكومت رضاخان در برابر برنامه‌های ضد اسلامی وی از قبیل كشف حجاب‌، جدایی دین از سیاست‌، رواج فرهنگ اروپایی در ایران‌، اهانت به روحانیت وغیره‌، علناً موضعگیری می‌كرد. كتاب كشف الاسرار وی كه دو سال پس از فرار رضاخان از ایران و در ۱۳۲۲ ش نوشته شد، مواضع ایشان را در سالهای اختناق رضاخانی نشان می‌دهد. این در شرائطی بود كه در حوزه علمیه قم و در سایر مجامع مذهبی و اسلامی در ایران، كمتر كسی جرأت اعتراض به اقدامات رضاخان را داشت‌. امام در «كشف الاسرار» فجایع سلطنت ۲۰ ساله پهلوی را افشا كرد و با دفاع از اسلام و روحانیت به پاسخگویی به شبهات و حملات تبلیغاتی منحرفین پرداخت و برای نخستین بار ایده حكومت اسلامی و ضرورت قیام برای تشكیل آن را مطرح ساخت‌. در اردیبهشت ۱۳۲۳ اولین بیانیه سیاسی امام كه در آن علمای اسلام و جامعه اسلامی به قیام عمومی دعوت شده بودند، صادر شد. لحن و محتوی بیانیه و مخاطب آن به روشنی گواهی می‌دهد كه امام در آن شرایط اسفبار حوزه‌ها، انتظار انقلاب نداشت، بلكه انگیزه وی صرفاً به صدا درآوردن زنگ خطر برای طلاب جوان بود.
امام در سالهای مرجعیت آیت الله العظمی بروجردی، در ایجاد نظم وانضباط در امر تعلیم و تربیت و شهریه و سایر امور طلاب حوزه علمیه قم با ایشان همكاری نزدیك داشت‌. در آن اوقات امام سعی داشت تا مسائل حوزه و جامعه و جریانات سیاسی كشور را به اطلاع ایشان برساند. برای ایجاد تحول در برنامه دروس حوزه و ارتقاء علمی طلاب و به پیشنهاد امام، جمعی از علمای حوزه، مسئول این كار شدند و خود امام نیز با آنها همكاری می‌كرد. به پاس این خدمات‌، آیت الله بروجردی نیز احترام و اعتماد خاصی برای امام قائل بود؛ تا جائی كه در موارد زیادی ایشان را به نمایندگی تام الاختیار خود در اداره حوزه می‌گماشت‌. آیت الله بروجردی امام را «چشم و چراغ حوزه‌» می‌دانست و در بسیاری موارد هنگام تصمیم‌گیری‌، با ایشان به مشورت و گفتگو می‌پرداخت‌. براساس اسناد و اطلاعات و خاطرات موجود، امام در دوران زعامت آیت الله بروجردی سعی خویش را صرفنظر از تحقیق و درس و بحث در رشته‌های مختلف، تدریس فلسفه، عرفان و فقه و اصول، همچنین تربیت شاگردان، مصروف حمایت از اقتدار مرجعیت و حوزه‌های علمیه از یكسو و انتقال اطلاعات سیاسی و اجتماعی و ارزیابی‌های خویش از مسائل روز و هشدارهای به موقع در مورد هدفهای رژیم شاه و جلوگیری از نفوذ عناصر كج فهم و راحت طلب به داخل حوزه نموده است‌. او در همین حال ارتباط خویش را با عناصر سیاسی موجه در تهران و شخصیتهایی چون آیت‌الله كاشانی ادامه می‌داد و از طرق مختلف از جمله پیگیری مستمر مذاكرات مجلس شورای ملی و نشریات معتبر وقت‌، تحولات جاری را به دقت زیر نظر داشت و آنها را به اطلاع آیت الله بروجردی می‌رساند.
زندگی امام در سالهای فرار رضاخان در ۱۳۲۰ تا وفات آیت الله بروجردی در ۱۳۴۰ عمدتا در نقش فعال ایشان در حوزه علمیه قم و در ارتباط نزدیك با مرجعیت تقلید و تقویت هرچه بیشتر رشته‌های تماس حوزه با حوادث و مسائل سیاسی روز خلاصه می‌شود. از آن جمله نقش برجسته امام در شناساندن هر چه بیشتر ماهیت حوادث سالهای بحرانی ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۲ و مسائل مربوط به ملی شدن صنعت نفت و علل ظهور و سقوط دولت دكتر محمد مصدق و انتقال این شناخت به حوزه علمیه قم حائز اهمیت است‌.
وفات آیت الله العظمی بروجردی در دهم فروردین ۱۳۴۰، امام خمینی را به شخصیت برجستهٔ حوزه علمیه قم و تكیه گاه مركزی طلاب و مردم مسلمان ایران درآورد. چند ماه پیش از این ضایعه، در انتخابات ریاست جمهوری امریكا دموكراتها به كاخ سفید راه یافته بودند و رژیم شاه برای انجام رفرم‌های اقتصادی و سیاسی در كشور از سوی دولت امریكا تحت فشار قرار گرفته بود.
شاه در زمان حیات آیت الله بروجردی از یكسو تحت فشار امریكا برای انجام آنچه كه «اصلاحات‌» لقب گرفته بود قرار داشت و از سوی دیگر مخالفت آیت الله بروجردی با برنامه‌های به ظاهر اصلاحیش، وی را در تنگنا قرار داده بود. از این رو با رحلت آیت الله بروجردی، شاه و دولت او تصور می‌كردند مانع داخلی در مسیر انجام نقشه‌های آنان از میان برداشته شده است‌.
۲ـ آغاز مبارزه تا تبعید
دوره دوم زندگی امام یك مقطع دو ساله است كه از مخالفت سرسختانه با تصویب لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی در ۱۳۴۱ آغاز و به تبعید ایشان در ۱۳۴۳ ختم شد.
موضوع انجمنهای ایالتی و ولایتی نخستین برخورد جدی امام با دولت علم بود كه پس از وفات آیت الله العظمی بروجردی به وقوع پیوست‌. این برخورد نقطه آغاز حركت سیاسی روحانیت به رهبری امام علیه شاه بود. این لایحه، در ۱۶ مهر ۱۳۴۱ به تصویب هیئت دولت رسید. به موجب این لایحه كه انجمنهای دولتی در هر ایالت و ولایت مامور اجرای آن شده بودند، در برگزاری هر انتخابات واژه «اسلام‌» از شرایط انتخاب شوندگان و همینطور انتخاب كنندگان حذف شده بود. انتخاب شدگان نیز به جای آن كه مراسم تحلیف و سوگند را با «قرآن‌» به جای آورند، از این پس می‌توانستند طبق این لایحه با «كتاب آسمانی‌» این كار را انجام دهند.
امام، حذف كلمه «قرآن‌» و جایگزین كردن «كتاب آسمانی‌» را مقدمه‌ای برای حذف تدریجی قرآن كریم از قلمرو زندگی مردم مسلمان ایران می‌دانست و آن را زمینه‌ای برای برنامه‌های ضد اسلامی رژیم شاه برشمرده بود. از این رو وی بلافاصله به مخالفت با رژیم پرداخت و خواستار لغو این لایحه گردید. این مخالفت و حمایت مردم از امام سبب شد، لایحه در آذر همان سال رسماً و در یك عقب نشینی آشكار از سوی دولت‌، لغو گردد
مبارزه امام با «انقلاب سفید شاه‌» كه توطئه‌ای برای از بین بردن كشاورزی مملكت و وابسته ساختن كشور به بیگانگان، به ویژه امریكا بود، از دیگر رویدادهای دوره اول نهضت امام محسوب می‌شد. این توطئه در پی یك رفراندوم فرمایشی كه ۶ بهمن ۱۳۴۱ برگزار شد و به دستور امام با تحریم اكثریت قریب به اتفاق مردم مواجه گردید، به اجرا گذارده شد. در واكنش به این اقدام‌، امام نوروز سال ۱۳۴۲ را در كشور عزای عمومی اعلام كردند و این زمینه ساز كشتار طلاب حوزه علمیه قم در فروردین همان سال گردید. در پی این جنایت‌، امام با نطق‌های خود رژیم را مورد حمله قرار دادند و وابستگی این رژیم را به امریكا و صهیونیسم افشا نمودند. این افشاگری به بازداشت ایشان توسط رژیم شاه در نیمه شب ۱۴ خرداد ۱۳۴۲ و سپس كشتار ۱۵ خرداد انجامید.
در این جنایت، صدها نفر از مردم كه معترض به بازداشت امام بودند، به ویژه در تهران و ورامین جان خود را از دست دادند.
تصویب لایحه كاپیتولاسیون در مهر ۱۳۴۳ نیز از دیگر خیانتهای رژیم شاه بود كه با اعتراض شدید امام مواجه شد. امام طی سخنرانی در سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا(ع‌) از این مصوبه به عنوان «سند بردگی ملت ایران‌» یاد كردند.۳ـ از تبعید تا شكل‌گیری انقلاب اسلامی‌
دوره سوم زندگی امام یك مقطع ۱۳ ساله است كه از تبعید ایشان در آبان ۱۳۴۳ آغاز و تا شروع انقلاب اسلامی در دی‌ ۱۳۵۶ ادامه یافت‌. انجام سخنرانی و انتشار بیانیه‌ای مفصل در مورد كاپیتولاسیون توسط حضرت امام علیه لایحه ننگین كاپیتولاسیون در مهر ۱۳۴۳ و حمایت مردم از مبارزات امام‌، سبب بازداشت ایشان در ۱۳ آبان همان سال و تبعید به تركیه شد. این تبعید تا سال ۱۳۵۷ ادامه یافت‌. در این دوره فعالیتهای حضرت امام در خارج از كشور، روشنگری افكار عمومی مردم جهان نسبت به ماهیت رژیم پهلوی و زمینه‌سازی برای انقلاب و دعوت مردم ایران به قیام علیه این رژیم بود.
امام یكسال و یكماه در تركیه به تبعید به سر بردند و سرانجام در مهر ۱۳۴۴ به عراق منتقل شدند. ایشان در عراق تمامی فعالیتهای رژیم شاه را به دقت پیگیری می‌كردند و در برابر هر اقدام خلاف این رژیم سریعاً و با صراحت واكنش نشان می‌دادند. امام در ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰ به دفعات علیه برگزاری جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی سخنرانی كردند و بیانیه‌های متعددی انتشار دادند. متن نخستین بیانیه ایشان درباره جشنهای ۲۵۰۰ ساله‌، كه در بهمن ۱۳۴۹ صادر شد، در شمارگان بالا و در جریان مناسك حج آن سال در مدینه و مكه انتشار یافت و ساواك علیرغم كنترل شدید حجاج، نتوانست از انتشار بیانیه جلوگیری كند. امام در این پیام فرمودند: «دنیا بداند كه این جشنها و عیاشی‌ها مربوط به ملت شریف و مسلمان ایران نیست و دائر كنندگان و شركت كنندگان این جشنها خائن به اسلام و ملت ایران می‌باشند».
در مهر ۱۳۵۲، بدنبال وقوع جنگ چهارم اعراب و اسرائیل، امام با صراحت خواستار حمایت دولتها و ملتهای مسلمان از كشورهای اسلامی درگیر در جنگ شدند و رژیم شاه را كه در این جنگ با صهیونیستها همكاری می‌كرد، «عفریت خونخوار» خواند.
خریدهای كلان نظامی شاه در سالهای ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴، افزایش بی‌سابقه صدور نفت به امریكا و كشورهای غربی، به ویژه در شرایط تحریم نفتی دنیای غرب‌، تقویت رابطه شاه با رژیم صهیونیستی و یا جریاناتی مانند برگزاری جشن هنر شیراز، تأسیس احزاب رستاخیز، ایران نوین و مردم‌، تغییر تاریخ رسمی كشور از هجری شمسی به شاهنشاهی از جمله مسایلی بود كه امام در برابر آنها موضعگیری كردند و به روشنگری افكار عموم پرداختند. نوارهای صوتی سخنان امام و بیانیه‌های ایشان در كوتاهترین زمان ممكن توسط دوستداران او به ایران انتقال داده می‌شد و در سطح وسیعی پخش می‌گردید.
بدنبال انعقاد پیمان الجزایر در اسفند ۱۳۵۳ كه به سردی و تیرگی روابط شاه با عراق پایان بخشید و حملات تبلیغاتی دو طرف علیه یكدیگر قطع گردید، محدودیتی برای فعالیت مخالفان در دو كشور پیش آمد. این محدودیت با افتتاح مجدد سفارتخانه‌های دو كشور و سفر مقامات بلند پایه طرفین به پایتختهای یكدیگر فزونی یافت. بر این اساس به تدریج فعالیتهای حضرت امام در عراق تحت كنترل بیشتر دولت بعثی قرار گرفت و فشار شاه بر عراق برای متوقف ساختن مبارزات سیاسی امام‌، این كنترل را تشدید كرد.
سال ۱۳۵۵ با پیروزی مجدد دموكراتها در امریكا و انتخاب كارتر به ریاست جمهوری‌، مجدداً فشار بر شاه برای انجام اصلاحات مورد نظر كاخ سفید آغاز شد. و اعلام «فضای باز سیاسی‌» در كشور از سوی شاه‌، شهادت آیت‌الله مصطفی خمینی فرزند ارشد امام در اول آبان ۱۳۵۶ و در نهایت انتشار مقاله توهین آمیز هفدهم دیماه همان سال در روزنامه اطلاعات علیه امام، زمینه‌های لازم را برای آغاز انقلاب اسلامی مردم ایران علیه حكومت پهلوی به وجود آورد.
۴ـ از شكل‌گیری تا پیروزی انقلاب اسلامی
دوره چهارم زندگی امام یك مقطع ۱۴ ماهه است كه از اوج‌گیری نهضت اسلامی در دی ۱۳۵۶ آغاز و تا پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ادامه یافت‌.
نهضت سراسری مردم ایران در دی ۱۳۵۶ شكل علنی به خود گرفت و تا پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ادامه یافت‌. در این دوره‌، نقش امام، هدایت و فرماندهی مدبرانه انقلاب تا سقوط اركان نظام و درهم پیچیدن طومار نظام شاهنشاهی بود.
به دنبال انتشار مقاله توهین آمیز در روزنامه اطلاعات‌، مردم قم با تعطیل كسب و كار خود دست به تظاهرات علیه رژیم زدند. این تظاهرات توسط مأموران شاه به خاك و خون كشیده شد. سپس در چهلم شهیدان شهر قم، مردم تبریز به پا خاستند و تظاهراتشان با شهادت عده زیادی از آنان سركوب شد. در چهلم شهدای تبریز، مردم شهرهای دیگر وبه همین ترتیب، به تدریج انقلاب سراسر كشور را در برگرفت‌. امام از نجف رهبری این انقلاب را با مدیریت داهیانه خود بر عهده داشتند و مردم را از هرگونه عقب نشینی در برابر رژیم برحذر می‌داشتند. شاه نیز در برابر انقلاب، به تعویض پی در پی دولت‌ها می‌پرداخت.
با اوجگیری انقلاب اسلامی ایران، دولت عراق فعالیتهای امام را علیه رژیم شاه در نجف اشرف ممنوع اعلام كرد. اما امام تسلیم خواسته بعثیها نشد و ناگزیر گردید برای ادامه رهبری انقلاب، عراق را ترك كند. ایشان در مهر ۱۳۵۷ عراق را به سوی كویت ترك گفتند اما دولت كویت از ورود وی به خاك این كشور جلوگیری كرد. امام به دلیل این كه تریبونهای آزادتری در اختیار داشته باشد عازم فرانسه شدند و در روستای «نوفل لوشاتو» در حومه پاریس، مبارزات خود را با رژیم شاهنشاهی ادامه دادند. گرچه در ابتدا با محدودیت‌هائی مواجه شدند اما تلگراف‌ها و توجه مردم به ایشان فرانسه را ناگزیر از پذیرش نمود.
در طول سه ماه و اندی امام در فرانسه با ایرانیان مقیم فرانسه و خبرنگاران خارجی تقریباً همه روزه ملاقات داشتند. امام در فرانسه ابعاد مختلف انقلاب اسلامی ایران و فجایع رژیم شاه علیه ملت ایران را در جمع ایرانیان مقیم آن كشور تشریح می‌كردند. در طول مدت اقامت امام در فرانسه، تلاشهای سیاسی دولتهای حكومت پهلوی برای باز داشتن ایشان از ادامه مبارزات سیاسی، بی نتیجه ماند.
۵ـ از پیروزی انقلاب اسلامی تا رحلت‌
دوره پنجم زندگی امام از پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷ آغاز و تا رحلت ایشان در ۱۳۶۸ ادامه یافت‌.
امام با اوجگیری انقلاب اسلامی ایران كه منجر به خروج شاه از ایران در دی ۱۳۵۷ شد، در ۱۲ بهمن این سال و در میان استقبال میلیونی مردم وارد تهران شدند. ۱۰ روز پس از ورود امام، در۲۲ بهمن ۱۳۵۷ آخرین دولت شاه در رویارویی با مردم سقوط كرد و انقلاب به پیروزی قطعی خود رسید با این پیروزی پرونده ۲۵۰۰ سال نظام شاهنشاهی و ۵۰ سال حكومت پهلوی در ایران بسته شد و سرفصلی جدید از تاریخ حیات سیاسی‌، اجتماعی و اقتصادی ایران آغاز گردید.
پس از پیروزی انقلاب‌، امام خمینی در صحنه داخلی، سیاست سازندگی و مقابله با آثار سیاسی‌، فرهنگی و اجتماعی باقیمانده از رژیم شاهنشاهی را دردستور كار قرار دادند. در این دوره همچنین همراه با ادامه تلاش در جهت وحدت اسلامی، تقویت حس وحدت و یكپارچگی در جهان اسلام و احیای روحیه سلطه ستیزی در ملل مسلمان سرلوحه برنامه‌های امام قرار گرفت. در دهه اول پس از پیروزی انقلاب چهره‌های متفاوت دشمنان اسلام و انقلاب را در داخل كشور شاهد بودیم‌، ترورها، انفجارها، ظهور گروهكهای چپ، راست و التقاطی طراحی كودتاها، حمله نظامی به طبس‌، تحمیل جنگ بر جمهوری اسلامی‌، تحریم اقتصادی ایران‌، بلوكه كردن دارائی‌های ایران و ... نمونه‌هایی از تاوانی بود كه ایران اسلامی برای استقلال و اتكاء به اسلام پرداخت كرد.
امام در طول كمتر از ۱۱ سال پس از پیروزی انقلاب، توانست با قدرت و صلابت استقلال كشور را در برابر تمامی توطئه‌ها و دشمنیهای معاندین خارجی و عوامل داخلی شان حفظ كند.
ایشان سرانجام در ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ در پی یك بیماری نسبتاً طولانی دارفانی را وداع گفت.
فاصله خرداد ۱۳۴۲ تا خرداد ۱۳۶۸ را باید درخشان‌ترین و حماسی‌ترین مقطع تاریخ حركتهای اسلامی مردم مسلمان ایران نامید. در سیزدهم خرداد ۱۳۴۲ امام(ره) با نطق خود در مدرسه فیضیه قم مبارزه علنی‌، طولانی و سرنوشت ساز خود را علیه امریكا و رژیم شاه آغاز كرد و در سیزدهم خرداد ۱۳۶۸ با پرواز به سوی معبود، بارسنگین مبارزه علیه امریكا و عمالش را به میلیونها مسلمان پاك و شهادت طلب در ایران و جهان واگذار كرد.
در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ میلیونها انسان مسلمان به حمایت از حقانیت راه و روش و منطق امام دست به تظاهرات و راهپیمایی زدند و با نثار خون‌، ایمان و وفاداری خود را به پرچم توحید و پرچمدار صادق آن ابراز داشتند. در ۱۵ خرداد ۱۳۶۸ نیز میلیونها انسان مسلمان، باز برای حمایت از حقانیت راه و روش و منطق امام و ادای سوگند نسبت به ادامه این راه‌، در یك راهپیمایی عظیم‌، پیكر مطهر امام را مشایعت كردند و با او وداع نمودند. از این روی خرداد ۱۳۴۲ تا خرداد ۱۳۶۸ را باید دوران مجد و عزت و افتخار دوباره اسلام در عصر جدید نامید. میراث عظیم امام اعم از سیره و آثار مكتوب ایشان در معارف الهی، راهنمای حركت فردی و اجتماعی جوامع اسلامی خواهد بود.

وبگردی
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
زبان روسی به عنوان زبان دوم در مدارس !
زبان روسی به عنوان زبان دوم در مدارس ! - آخه قربونت برم اصلاً درکى از دلیل وجودى زبان دوم و فلسفه آموزشیش دارى که این پیشنهاد رو دادى؟ زبان دوم زبانیه که بر اساس میزان کاربرد و گسترش جهانى انخاب میشه، براى ایجاد ارتباط کلامى بیشتر. یعنى ربطى به رابطه سیاسى شما با آمریکا و انگلیس نداره.
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها
عصر ما - پرونده حضور زنان در ورزشگاه ها - بررسی حضور زنان در ورزشگاه ها با حضور نرگس آبیار، لاله افتخاری، حمید رسایی، حجت الاسلام محسن غرویان و فائزه هاشمی.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!