چهارشنبه ۵ اردیبهشت ۱۳۹۷ / Wednesday, 25 April, 2018

از تصنیف‌های‌ غم‌انگیز تا موسیقی‌ فکاهی‌ و عامیانه‌


از تصنیف‌های‌ غم‌انگیز تا موسیقی‌ فکاهی‌ و عامیانه‌
در سالی‌ كه‌ بدیع‌زاده‌ به‌ استخدام‌ شورای‌ ملی‌ در آمد، یعنی‌ در سال‌ ۱۳۰۴، فعالیت‌ اصلی‌ او آغاز شد. در آن‌ سال‌ نماینده‌ كمپانی‌ صفحه‌ پركنی‌ «هیز مستر زاكش‌» انگلیس‌ به‌ ایران‌ آمده‌ و قصد تهیه‌ و پر كردن‌ صفحات‌ چند هنرمند و خواننده‌ ایرانی‌ را داشت‌.
این‌ كمپانی‌ با مدیریت‌ موسی‌ بنایی‌ و محمود ایمن‌ اداره‌ می‌شد كه‌ مهمترین‌ نام‌ و رقیب‌ كمپانی‌های‌ موجود بود و سابقه‌ بیشتری‌ داشت‌ (در ایران‌ چهار كمپانی‌ عمده‌ و معروف‌، بازار ضبط‌ و تولید صفحات‌ موسیقی‌ را در این‌ دوران‌ به‌ عهده‌ داشتند.)
هیز مستر زاكش‌ هم‌ دستگاه‌ گرامافون‌ را تولید و وارد می‌كرد و هم‌ صفحه‌های‌ موسیقی‌ را در شكلی‌ گسترده‌تر به‌ بازار می‌فرستاد.
بدیع‌زاده‌ ابتدا از ملاقات‌ با نماینده‌ كمپانی‌ به‌ علت‌ كار در مجلس‌ شورا و برخی‌ ملاحظات‌ اجتماعی‌ پرهیز داشت‌، اما با اصرار عبدالحسین‌ شهنازی‌ نوزانده‌ چیره‌دست‌ آن‌ دوران‌ به‌ اتفاق‌ جهانگیر وفادار (ویولنیست) و نورا همایون‌، شاعر و ترانه‌سرایی‌ كه‌ خیلی‌ از تصنیف‌های‌ بدیع‌زاده‌ را سروده‌ است‌، چندین‌ صفحه‌ با صدای‌ خود پر كرد.
بدیع‌زاده‌ در خصوص‌ اتفاقاتی‌ كه‌ منجر به‌ پر كردن‌ صفحه‌ توسط‌ او شد، در جایی‌ گفته‌ است‌: در ابتدا وحشت‌ عجیبی‌ داشتم‌ كه‌ اگر به‌ عنوان‌ آوازه‌خوان‌، آوازی‌ بخوانم‌ مورد ملاحت‌ نمایندگان‌، مجلسیان‌ و مردم‌ قرار بگیرم‌ و به‌ همین‌ علت‌ قرار شد كه‌ با نام‌ مستعار این‌ كار را انجام‌ دهم‌.
سرانجام‌ نخستین‌ صفحه‌ بدیع‌زاده‌ با عنوان‌ «جلوه‌ گل‌» روانه‌ بازار شد.
صفحه‌ و گرامافون‌ كمپانی‌ فوق‌ به‌ نام‌ «سگ‌ نشان‌» معروف‌ بود و در زمان‌ فعالیت‌ خود صفحه‌های‌ ارزشمندی‌ از دیگر نامداران‌ موسیقی‌ چون‌ اقبال‌ آذر، درویش‌ خان‌، ادیب‌ خوانساری‌، قمرالملوك‌ وزیری‌، تاج‌ اصفهانی‌، سلیم‌ خان‌، پروانه‌، مرتضی‌ نی‌داود، حاج‌ علی‌اكبر خان‌، عبدالحسین‌ خان‌ شهنازی‌ و نیراعظم‌ رومی‌، ملوك‌ ضرابی‌، خانم‌ گلریز، ملوك‌ پروین‌، ایران‌الدوله‌ (ایران‌ خانم)، یحیی‌ زرینچه‌، علی‌ صالحی‌ (تار) و شاعرانی‌ چون‌ ملك‌الشعرای‌ بهار و عارف‌ قزوینی‌ تهیه‌ و به‌ بازار فرستاد.
پس‌ از آن‌، فعالیت‌ بدیع‌زاده‌ گسترش‌ بیشتری‌ پیدا كرد و او آثار خود را به‌ طرق‌ مختلف‌ عرضه‌ داشت‌ كه‌ مهمترین‌ آن‌ به‌ شرح‌ ذیل‌ است‌:
● سفرهای‌ هنری‌ و ضبط‌ صفحه‌های‌ گرامافون‌
۱۳۱۵ سفر به‌ آلمان‌ به‌ مدت‌ یك‌ سال‌ و ضبط‌ تعداد ۴۰ صفحه‌ برای‌ كمپانی‌ ادئون‌ در برلین‌. سفر دوم‌ به‌ شهر حلب‌ برای‌ ضبط‌ صفحه‌ برای‌ كمپانی‌ سودوا.
۱۳۲۴ سفر به‌ هندوستان‌ به‌ مدت‌ یك‌ سال‌، جهت‌ كنسرت‌ و ضبط‌ صفحه‌ برای‌ ایرانیان‌ مقیم‌ هند، با گروهی‌ به‌ سرپرستی‌ مهدی‌ خالدی‌ و بعضی‌ دیگر از نوازندگان‌.
ضبط‌ صفحه‌ توسط‌ كمپانی‌ «ایران‌ ركورد» در بمبئی‌ به‌ تعداد ۵۰ صفحه‌، از جمله‌ سرود «ایران‌ و هند» در ماهور با شعر نیر سینا، ترانه‌هایی‌ در ماهور با شعر و آهنگ‌ امیر جاوید.
برگزاری‌ كنسرتی‌ در بزرگداشت‌ فردوسی‌ در هند.
از مجموعه‌ آوازهای‌ بدیع‌زاده‌ در آن‌ زمان‌ صفحه‌یی‌ در مایه‌ افشاری‌ به‌ نام‌ «مرغ‌ بی‌آشیان‌» و سه‌ صفحه‌ در بیات‌ ترك‌، سه‌گاه‌ و ماهور است‌. آوازهای‌ «ایران‌» در دستگاه‌ ماهور، «جانا هزاران‌ آفرین‌» با شعر سعدی‌، «خنده‌ گل‌» با شعر نورا همایون‌ و قطعه‌یی‌ به‌ نام‌ «گرایلی‌» با شعر سعدی‌، «شكن‌دل‌» در دستگاه‌ سه‌گاه‌ با اشعار همایون‌ در آن‌ زمان‌ ساخته‌ و اجرا شد.
همچنین‌ بدیع‌زاده‌ را می‌توان‌ یكی‌ از پایه‌گذاران‌ موسیقی‌ و ترانه‌های‌ فكاهی‌ و عامیانه‌ به‌ شمار آورد. ابوالحسن‌ صبا كه‌ خود نیز به‌ موسیقی‌ بومی‌ و عامیانه‌ علاقه‌ وافری‌ داشت‌، یكی‌ از مشوقان‌ اصلی‌ او در این‌ راه‌ بود. بدیع‌زاده‌ در خاطرات‌ خود روایت‌ می‌كند:
قبلا اسماعیل‌ مهرتاش‌ چند آهنگ‌ با اشعار خودمانی‌ كه‌ زبان‌ حال‌ مردم‌ است‌ مثل‌ «زال‌ زالكه‌» و «یكی‌ یه‌ پول‌ خروس‌» و مانند اینها ساخته‌ بود و به‌ من‌ پیشنهاد می‌كرد كه‌ بخوانم‌. من‌ وحشت‌ داشتم‌ از خواندن‌ آنها. زیرا فكر می‌كردم‌ با پخش‌ این‌ آهنگ‌ها مورد ملامت‌ دوستان‌ و موسیقی‌ شناسان‌ قرار می‌گیرم‌. ولی‌ عاقبت‌ با استدلال‌ و تشویق‌ مرحوم‌ صبا برای‌ خواندن‌ آنها آماده‌ شدم‌.
بدین‌ ترتیب‌ بود كه‌ بدیع‌زاده‌ به‌ یاری‌ مهرتاش‌ و صبا به‌ بازسازی‌ موسیقی‌ عامیانه‌ پرداخت‌. از میان‌ ترانه‌های‌ عامیانه‌ كه‌ بسیار ماندگار شدند می‌توان‌ به‌ «ماشین‌ مشدی‌ ممدلی‌»، «گل‌ پونه‌، نعنا پونه‌»، «یك‌ یاری‌ دارم‌» كه‌ همگی‌ در دستگاه‌ ماهور ساخته‌ و اجرا شدند، اشاره‌ كرد.
ضمن‌ اینكه‌ سراینده‌ تصانیف‌ فكاهی‌ او نیز اغلب‌ «سیدعلیرضا روحانی‌» بود كه‌ به‌ واسطه‌ صدای‌ بدیع‌زاده‌ اشعارش‌ در دوره‌ خود شهره‌ عام‌ و خاص‌ شد.


منبع : روزنامه اعتماد

مطالب مرتبط

...انتظار تو بیرون ز انتظار شده است

...انتظار تو بیرون ز انتظار شده است
در فراق دوستان از جسم و جان چیزی نماند
هر كه رفت از هستی ما اندكی با خویش ب‍ُرد
منوچهر همایون‌پور را باید یكی از ادبای آوازخوان و یا آوازخوانی ادیب معرفی كرد. روحیه جست‌وجوگر او، وی را همیشه در تلاش و تكاپو برای پژوهش و تدقیق در كتابهای ادبی و فرهنگی وا می‌داشت. همیشه كتابهایی دم دستش قرار داشت و در حال خواندن و یادداشت‌برداری بود.
كاش بودم چون كتاب افتاده در كنجی خموش
تا نبودی روبه‌رو جز مردم دانا مرا
من سابقهٔ دوستی نزدیك چند ساله‌ای كه با ایشان داشتم، شب و روز او را در حال مطالعه می‌دیدم. یادم می‌آید شش ماههٔ اول سال هشتاد، حدود پنجاه جلد كتاب با هم خواندیم و یادداشت‌برداری كردیم و در حاشیه آن كتابها به فراخور درك خود چیزی نوشتیم و ساعتها درباره خوانده‌هایمان بحث می‌كردیم، چه در خانه و چه در بیرون از خانه در حال قدم زدن در خیابان و به ویژه عصرهای تابستان در جلوی پارك ساعی و به فراخور حال و هوایی كه داشتیم و یا سخنی كه می‌گفتیم شعری را نیز به صورت آواز با هم تمرین می‌كردیم و می‌خواندیم و چه لذتی ...
نام منوچهر همایون‌پور را زیاد شنیده بودم و اولین بار در مجله ادبستان، مصاحبه ایشان را خوانده بودم ولی در سال ۷۶ ایشان را در كلاس و منزل استاد فقیدم آقای دكتر حسین عمومی دیدم و از همان جا دوستی ما آغاز شد؛ به طوری كه حتی حدود دو سال و نیم با هم زندگی كردیم و تمام این زندگی، پر از شعر و حدیث و سر‌ّ و سرود دوستانه و عاشقانه بود. یادش به خیر.
همایون‌پور همان طوری كه در مجلس یادبود زنده‌یاد منصور صارمی او را مجموعه‌ای معرفی كرد، خود نیز بسان مجموعه‌ای بود شیرین و شنیدنی از موسیقی و آواها و شعر و سرود و فرهنگ و تاریخ این كشور.
ساعتها صحبتهایش درباره شعر و ادبیات شیرین و شنیدنی بود چون عمیقاً مطالعه كرده بود، كتاب خوانده بود و خوانده‌هایش را فهمیده بود و به مدد حافظه‌ای قوی و وقّاد، به فراخور مناسبتهای خاص، شعر یا مثلی را چاشنی كلام خود می‌كرد و كمتر دیده می‌شد كه در كلامش از شعر استفاده نكند.
ما چون كتاب كهنه به كنجی فتاده‌ایم
تا همدمی به ما نرسد وا نمی‌شویم
به یاد این شعر ابوالعلای م‍َعری شاعر و فیلسوف نابینای عرب درباره سید مرتضی (علم الهدی) برادر سید رضی افتادم كه مصداقی برای منوچهر همایون‌پور نیز می‌تواند باشد:
إن جِئْتَهٔ‌ُ ل‍َر‌َأیتَ الناس‌َ فی رجلٍ
و‌َ الد‌َّهر‌ُ فی ساعت‌ٍ و الارضُ فی دار‌ٍ
آثار باقی‌مانده از همایون‌پور چه در قالب آواز و ترانه و چه در قالب نوشته و مصاحبه حاكی از دقت و ظرافت استادانه او می‌باشد.
آوازهای باقی‌مانده از وی حاكی است كه او در سبك و سیاق مكتب اصفهان و به قول خودش سپاهانی می‌خواند. با آنكه در سی سال اخیر كمتر آوازی از وی شنیده شده است ولی اگر حالی دست می‌داد، آن چنان گرم و گیرا و به قول عنصر المعالی در قابوس‌نامه سخن بر جایگاه می‌خواند كه حاضران را متأثر می‌كرد.
شنوده‌ام كه بسی خلق جان بداد و بمرد
ز ذوق و لذت آواز و نغمه داوود
َشها نوای تو برعكس بانگ داوود است
كزان بمرد و از این زنده می‌شود موجود
سرود و بانگ تو زان رو گشاد می‌آرد
كه آن ز روح معلّاست نی ز جسم فرود (دیوان كبیر)
اگر موارد زیر را از خصوصیات آوازخوانی در مكتب اصفهان بدانیم، بی‌شك آواز منوچهر همایون‌پور در این مكتب و یكی از گرم‌ترین صداها و آوازهای خوانده‌شده در پنجاه سال اخیر است:
▪ انتخاب شعر
▪ تلفیق شعر و موسیقی
انتخاب شعر در آوازخوانی نقش مهمی دارد. یعنی اعتقاد بر این است كه برخی از اشعار را نمی‌توان با آواز خواند و یا از كلّ می‌شود چند بیتی را انتخاب كرد و این كار یعنی انتخاب شعر مناسب، مستلزم آشنایی با شاعران و تاریخ ادبیات و فنون و صنایع ادبی و شعر می‌باشد و این امكان‌پذیر نیست مگر اینكه یا خود آوازخوان مسلط به این امور باشد و یا از مشورت اهل و صالحی برخوردار باشد. منوچهر همایون‌پور نه تنها به تمام این امور آشنا و مسلط بود بلكه همان كسی بود كه باید در این موارد با وی مشورت می‌شد و حتماً بهترین اشعار را انتخاب می‌كرد كه در آثارش حسن انتخاب و استادی و تسلط او به شعر فارسی كاملاً مشهود است.
چند سال پیش در مجلسی كه با عماد خراسانی شاعر مشهور و فقید بودیم، چند بیت غزل را در مایه بیات ترك بسیار گرم و شیرین و در مایه پایین خواند و قبل از خواندن توضیح بسیار كامل و جالبی دربارهٔ برخی از ابیات داد كه نه تنها كار كمتر آوازخوانی است بلكه بسیار از اهل ادب هم از این كار عاجزند و اما ابیاتی از غزل كه همایون‌پور انتخاب كرده بود:
ما عاشقیم و خوش‌‌تر از این كار، كار نیست
یعنی به كارهای دگر اعتبار نیست
فصل بهار فصل جنون است و این سه ماه
هر كس كه مست نیست یقین هوشیار نیست
بر ما گذشت نیك و بد اما تو روزگار
فكری به حال خویش كن این روزگار نیست
بگذر ز صید و این دو سه م‍َه با عماد باش
صی‍ّاد من بهار كه فصل شكار نیست
كه اتفاقاً این مجلس در اواخر خرداد ماه همان سال بود.
در تلفیق شعر و موسیقی نكاتی باید در نظر گرفته شود كه می‌توان از موارد زیر یاد كرد:
مناسبت شعر با دستگاه و آواز (به مقاله همایون‌پور در نقد بحور الالحان فرصت شیرازی، مجله هنر موسیقی رجوع شود.)
شناخت واحدها و ویژگیهای زبر زنجیری گفتار مانند: تكیه، آهنگ، زیر و بمی، امتداد یا كمیت و طنین (برای اینكه اطاله كلام نشود از توضیح آن می‌گذریم.)
ترانه «در كنج دلم عشق كسی خانه ندارد» كه شعر آن از پژمان بختیاری و در مایه ابوعطا و با آهنگ همایون‌پور تلفیق شده است از نمونه‌های بسیار زیبای تلفیق شعر و موسیقی است كه تمام موارد بسیار درست و استادانه در خواندن آن رعایت شده است.
ای بی‌تو حیاتها فسرده
وی بی‌تو سماع مرده‌مرده
ما بر در عشق حلقه‌كوبان
تو قفل‌زده كلیدبرده
و به قول شاعر:
آتش عشق پس از مرگ نگردد خاموش
این چراغی است كزین خانه بدان خانه برند
در پایان غزلی از نوذر پرنگ را كه همایون‌پورخوش داشت و بارها با هم آن را می‌خواندیم، می‌نویسم. روانش شاد باد.
به زیر خرقه می‌ خانگی خمار شده است
پیاله آینه روزهای تار شده است
به خاك پات كه پیر حرم‌نشین سرشك
از آن مقام كه می‌داشت بر كنار شده است
طرازنامه و دامان جامه مهتابی
سرآستین گل‌افشان ستاده بار شده است
ببین چه كرده خیال رخت كه آینه‌ام
ز نقش‌بندی گلزار توبه‌كار شده است
چنان خراب غم افتاده‌ام كه در ملكوت
روان آب خرابات بی‌قرار شده است
كجایی ای همه جای تو خوش رهایی! های!
دلم به سوی صدای تو رهسپار شده است
خدای را كه به صبرم دگر حواله مكن
كه انتظار تو بیرون ز انتظار شده است

وبگردی
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم !
ماجرای انحصار عربستان بر روغن مایع ایران / تا 100 درصد پالم ! - روغن های نباتی را خوب بشناسید. سخنان یک تولید کننده سابق روغن نباتی.
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند
آشغال‌سازها گرفتار خانم مدیر شدند - رییس سازمان ملی استاندارد ایران مجددا با خودروسازان در ارتباط با رعایت استانداردهای ۸۵‌گانه خودرویی از ابتدای دی‌ماه سال جاری اتمام حجت کرد.
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ...
ایران نیاز به مردانی بزرگ و دانشمند دارد / چرا اینهمه انسانهای ... - مرتضوی هیچ گاه قاضی و حقوق دان نبود و نباید کار قضایی انجام می‌داد. اما این ضعف ماست که چنین فردی در جایگاه بالایی قرار می‌گیرد. شگفتی من از قاضی مرتضوی و رفتار او نیست که چرا خودش را برای اجرای حکم خود به زندان معرفی نکرد. من رفتار او با زهرا کاظمی را دیده بودم.
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟
معنی و مفهوم "به ما این دختر خوشگل‌ها رو نشون بده"؟ - بعد از انقلاب، به واسطه تنیده شدن حکومت و دین بسیاری از پست‌ها و سمت‌های سیاسی با هاله‌ای رو به رو شد که اجازه نمی‌داد صاحب آن منصب مورد نقد قرار بگیرد....
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر
سومین روز جشنواره جهانی فیلم فجر - سی و ششمین جشنواره جهانی فیلم فجر از 30 فروردین با حضور فیلم سازانی از ایران و نمایندگانی ازسینمای 78 کشور جهان تا 7 اردیبهشت در پردیس سینمایی «چارسو» برگزار می شود.
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک!
سیلی زدن به «امید» مردم در پارک! - کتک خوردن دختری که جز التماس دوستانش هیچ فریادرسی ندارد از یک پلیس زن عضو گشت ارشاد که ماموران مرد هم آنها را همراهی می کردند، آنقدر دردناک است که کمتر وجدان بیداری به آن واکنش نشان نداده است.
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس
حمله فیزیکی به بازیگر زن ایرانی در خیابان! / عکس - بازیگر سریال "تعطیلات رویایی" از حمله افراد ناشناس به خود خبر داد. مریم معصومی، بازیگر سینما و تلویزیون مورد حمله افراد ناشناس قرار گرفت.
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت
گفتگوی تلفنی با همسر مرتضوی / صوت - سعید مرتضوی که در روزهای گذشته خبری از او نبود و حتی سخنگوی دستگاه قضایی گفته بود حکم جلبش صادر شده اما گیرش نیاورده‌اند، به گفته همسرش در تهران است.
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد
ارسطوی پایتخت با مونا فائض پور ازدواج کرد - «احمد مهران فر» بازيگر نقش «ارسطو عامل» در سريال پايتخت ۵ در اینستاگرام خود از ازدواجش با «مونا فائض پور» خبر داد.
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی
صحبت های جنجالی رییسی علیه روحانی - صحبت های جنجالی رییسی پیرامون استفاده روحانی از نام امام رضا در انتخابات
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند!
500 نفر محتوای نامه‌های پستی مردم را میخواندند و چک می‌کردند! - محمد غرضی می‌گوید: زمانی که به عنوان وزیر در وزارت حضور یافتم بیش از ۵۰۰ نفر را دیدم نامه‌هایی که از داخل به خارج و از خارج به داخل کشور ارسال می‌شدند را چک می‌کردند و به صورت سه شیفت فعالیت می‌کردند و نامه‌ها را می‌خواندند.
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس!
جنجال ویدیو دختر بازیگر روی کول بازیکن پرسپولیس! - عکس و ویدیویی منتسب به ستاره پرسپولیس فرشاد احمدزاده و ترلان پروانه بازیگر سینما و تلویزیون در فضای مجازی منتشر شده است. عجب پاپراتزی‌هایی داریم!
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟
دختر داعشی سریال پایتخت کیست ؟ - در قسمت های اخیر سریال پایتخت بازیگر جدیدی به جمع خانواده معمولی پیوسته است؛ نیلوفر رجایی فر نقش الیزابت را در سریال پایتخت ۵ ایفا می کند ؛ این بازیگر با جلب اعتماد سیروس مقدم این فرصت ط بازی در سریال پر طرفدار پایتخت را به دست آورد .
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم
خانم ایرانی، عامل تیراندازی در مقر یوتیوب / فیلم - ویدیوهایی از نسیم نجفی اقدم در شبکه های اجتماعی به زبان های انگلیسی و فارسی موجود است که در آن ها وی از حذف ویدیوهای خود توسط یوتیوب شکایت دارد.
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟
رقص کاوه مدنی یا کالای ایرانی؟ - بگذارید اینطور بپرسم: مگر کیروش، مربی تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران عرق نمی‌خورد؟ نمی‌رقصد؟ مگر برانکو و شفر نمازشب می‌خوانند و روزه می‌گیرند و اصولگرا و ارزشی و انقلابی هستند؟!