دوشنبه ۴ تیر ۱۳۹۷ / Monday, 25 June, 2018

طرح قالی


طرح قالی
در روستاها قالی به طور خیالی و تضوری از اشکالی که خاص قصبه یا روستا یا عشیره آنهاست بافته می شود ودر شهرها از نقشه قالی که برروی کاغذ شطرنجی کشیده شده اند بافته می شود .
دو سر قالی را پس از تمام شدن توسط باریکه ای از گلیم به اصطلاح سردوز می کنند . و دو کناره قالی را بوسیله گذرانیدن یک ایران زادگاه طراحی قالی :
ایران زادگاه طراحی قالی نامیده شده است . در طراحی قالی که نوعی هنر است ایرانیان به شیوه ای خداداد و نوعی بصیرت و ادراک خاص و شکل غریزی قادرند به هر موضوعی شکلی بدهند و یا نقشه تهیه کنند .
قالی در کشورهای اروپائی نوعی تجمل جدیدی است ودر انگلستان قبل از قرن نوزدهم مورد استفاده عموم نبوده است در حالیکه تاریخ شروع آن در ایران در گذشته های دور و نیمه روشن ناپدید شده است .
سبگهای دو گانه طراحی قالی :
۱) طرحهائی که از خطوط مستقیم تشکیل شده است . ( طرح شکسته )
۲) طرحهائی که از خطوط منحنی تشکیل یافته است . ( طرح گردان )
ـ طرحهای گروه اول از سه خط مستقیم تشکیل گردیده است . خط افقی شامل یک ردیف گره است که پهلو به پهلوی هم بسته می شود و خط عمودی که شامل یک ردیف گره است که یکی بالای دیگری بر روی یک جفت تار یا چله بسته می شود و خط اریب که شامل یک ردیف گره است که به تناوب یکی بالا و یکی در کنار بسته می شود و یک زاویه ۴۵ درجه تشکیل می دهد ، در حالی که مربعی که در آن تعداد گره های عمودی در هر ۵/۲ سانتیمتر بیش از گره های افقی است ، زاویه ای کمتر از ۴۵ درجه تشکیل می دهد و بلعکس .
ـ طرحهای گروه دوم یا طرح گردان از خطوط منحنی تشکیل گردیده است ، گرچه برای جداکردن متن از حاشیه از خطوط مستقیم نیز استفاده می شود .
این دو نوع طرح با انواع دوگانه اصلی بافتهای ایرانی منطبق می شود : بافتهای روستائی یا عشایری که معمولاً از خطوط مستقیم تشکیل شده و بافتهای شهری یا کارگاهی که در آن از خط منحنی بهره گرفته شده است .
در این مورد شکی نیست که طرح هائی که از خطوط مستقیم تشکیل گردیده از نوع دوم قدیمی تر است و این احتمال وجود دارد که طرحهای گردان یا نوع دوم تا قبل از اواخر قرن پانزدهم متداول نشده باشد .
تا آن زمان قالیچه ، کناره و زیرانداز و سرانداز توسط عشایر و مردمان روستا نشین تهیه می شد که یا خود آنها استفاده می کردند یا جهت مبادله و معاوضه در بازار ها عرضه می داشتند. در زمان شاهزاده شاهرخ در هرات و همسرش گوهرشاد و یا سلطنت اوزون حسن در تبریز ، گروهی از نقاشان درباری مأمور طراحی برای قالیهای بزرگ شدند و آنان طرحهای پیچیده ای ازگل و جانور و پرنده تهیه کردند .
● رسوم و قواعد در طرحهای قالی ایران :
با وجود نفوذ هنر و تزئین کشورهای غربی در اکثر هنرهای ایران ، خوشبختانه رسوم و قواعد حاکم بر طرح قالی ایران تا حدود زیادی حفظ شده است .
همگان چنان به دیدن حاشیه در قالی ایران خو گرفته ایم که شاید قوت ، شدت و یا تغییر نا پذیری این رسم را نا دیده می انگاریم .
در کشور چین قالیهائی بافته می شود که حاشیه ندارد . ولی تاکنون هرگز کسی قالی ایران را بدون حاشیه ندیده است . زیرا ایرانیان حاشیه را به عنوان اساس و پایه و زیر بنای لازمی تلقی می کنند که طرح زمینه باید بر اثر آن جلوه گر شود . طراحان قالی در ایران معتقدند که فقدان حاشیه سبب خواهد شد که نظر بیننده منحرف شود و در نتیجه طرح اصلی بعنوان قسمتی مهم و اساسی مورد توجه قرار نگیرد . بعلاوه حاشیه در هر طرف باید شامل قسمت وسط که حاشیه اصلی است و یک یا دو یا سه حاشیه باریک تر نیز باشد .
طرح حاشیه وسط معمولاً طرح گل یا طرح اسلیمی یا هر دو آنها ست یا این که از قاب هائی تشکیل شده است . ولی در هر صورت باید این طرحها به طور برجسته تکرار شود و اندازه آنها نیز نسبتاً بزرگ باشد . در مقابل طرح حاشیه های باریکتر باید کوتاه باشد و مثل حـاشیه اصلی تکرار شود ، ولی چـشم گیر نباشد ، زیرا از اهمیت حـاشیه وسط یا حـاشیه اصـلی می کاهد . طرح زمینه قالی ، یعنی محلی که حاشیه مانند قابی آن را در بر گرفته ، محدود به رسوم و قواعد است . مهم ترین این قواعد تعادل است .
یعنی نیمه چپ و نیمه راست قالی باید عیناً مثل هم باشد .در اکثر قالیها نیمه فوقانی و نیمه تحتانی نیز باید یکسان باشد . این رسوم و قوائد بیننده را قادر میسازد که طرح قالی را از دو سر آن حتی از دو طرف آن مورد تحسین قرار دهد . البته در این قاعده خیلی سختگیری نمی شود چه طرحهای یکطرفه ( نظیر قالی نقش گلدانی ) ، غیر عادی نیست .
بطور کلی مردم ایران طرحها را بعنوان قسمتی از زندگی روزمره خود شناخته و پذیرفته اند این طرحها بالغ بر ۹ گونه است که بعضی از آنها بیشتر مرسوم است . اسامی زیر بر حسب نفوذ و شیوع آنها در نظر گرفته شده است .
۱) هراتی یا طرح ماهی
۲) بوته ای ، طرح کاج یا نخل
۳) خرچنگی
۴) گل حنائی
۵) لچک ترنجی
۶) مینا خانی
۷) شاه عباسی
۸) بید مجنون
۹) جوشقانی
ـ هراتی یا طرح ماهی ، شامل گلهای لوزی مانندی است که چهار ماهی یا برگ اطراف آن قرارگرفته اند .
ـ بوته ای ، طرح کاج یا نخل ، این طرح به آتش مقدس زرتشت به کاج به نخل به بادام به گلابی به یک دسته برگ یا یک برگ دندانه دار اطلاق می شود از انواع طرح های بوته ای مثل بوته میری یا کاج کوچک ـ بوته ترمه ای یا کاج متوسط ـ بوته خرقه ای کاج بزرگ ـ بوته بادامی یا کاج بادامی شکل ـ بوته جقه ای یا کاج بزرگی که یک کاج کوچک از آن بیرون آمده است ، می توان نام برد .
ـ طرح لچک ترنجی، با همه زیبائی و ظرافت آن یک طرح کاملاً ایرانی به شمار می رود . نخستین بار در قرن پانزدهم بعنوان طرحی برای جلدهای برجسته چرمی مورد استفاده قرار گرفت و در قرن شانزدهم میلادی این طرح برای قالیبافی بکار رفت و تا امروز بعنوان یک طرح نمونه و رسمی ایران باقی مانده است . برای طرح قالی لچک ترنج قواعدی وجود دارد که نمی توان آنها را در مورد قالیهای با اشکال غیرعادی مثلاً قالیهای جهار گوش یا زیاد طویل و یا باریک بکار برد .
این قواعد سه گانه بشرح ذیل است :
۱) درازای ترنج یعنی قسمت بیضی آن باید مساوی ۳/۱ درازای تمام قالی باشد
۲) پهنای حاشیه باید مساوی ۶/۱ پهنای قالی باشد
۳) مجموع پهنای حاشیه های باریک باید مساوی پهنای حاشیه اصلی باشد
ـ طرح مینا خانی ، شاید وجه تسمیه آن نام مردی تبریزی بنام مینا خان است که این طرح را بوجود آورده است هر چند نفوذ طرحهای کردستانی ( بیجار ) را در آن بیشتر می توان دید . مردم ورامین و اراک و همدان و چهارمحال نیز گاهی از این طرح که بسیار یکنواخت بوده در سراسر فرش چون قسمت کوچکی تکرار می شود و بافت آسانی هم دارد ، استفاده می کنند . و در اغلب نقاط ایران متداول است.
ـ طرح شاه عباسی ، یک نوع طرح سراسری مرکب از نقوش و اشکال کلاسیک اواسط دوران صفویه است . در طرحهای شاه عباس انواع مختلف برگ نخل ، نگاره های مارپیچ ، تبرزین ، گلدان و غیره که در قالیهائی موسوم به نقش گلدانی ، معروف است . به وسیله نوعی شاخه یا شبکه با یکدیگر ترکیب و پیوسته شده است .
ـ طرح بید مجنون ، یکی از مشهورترین و جالب توجه ترین طرحهای قدیمی ایران است در ترکیب بید مجنون و سرو و درخت تبریزی و درختان میوه کیفیتی موجود است که از این طرح در کلیه کشورهای تهیه کننده قالی تقلید شده است .
اصل و منشأ آن معلوم نیست ولی از چند نمونه قدیمی آن که در اختیار ماست احتمال دارد از کردستان ( بیجار ) باشد . چون این طرح با خطوط شکسته بافته می شود برای قالیهای مرغوب مناسب نیست زیرا قالی خیلی سخت و خشک از کار در می آید لکن برای قالیهای نوع متوسط و درشت بافت بسیار عالی است .
ـ طرح خرچنگی ، اشاره ای است به خرچنگ در این طرح هم با نقش تکرار شده ای روبرو می شویم که مثل طرح مینا خانی بسیار متداول است . هیچ گونه اطلاعات مثبتی درباره اصل و منشأ آن در اختیار نداریم . بنظر می رسد اصل آن ترکی است چه در اغلب قالیهای قره باغ – شیروان ( جنوب فققاز ) رایج است . ممکن است چنگال خرچنگ یک نوع طرح اسلیمی باشد که آن را با قواعد و رسوم تطبیق داده اند .
طرح خرچنگی مانند طرح بید مجنون طرحی است با خطوط مستقیم و ساده و موزون . بافت آن بسیار سهل است و مملو است از ویژگی .
ـ طرح گل حنائی ، نام خود را از گل حنا اقتباس کرده است . هر چند که این طرح شباهتی به این گل ندارد . این طرح بسیار مشهور است ولی رواج زیادی ندارد . اصل و منشأ آن سلطان آباد ( اراک ) بوده است و در غرب ایران این طرح را طرح شاه بلوط می نامند زیرا به شکوفه این درخت شباهت دارد .
ـطرح جوشقانی ، بیش از دو قرن است که در روستائی به همین نام بافته می شود . در انواع طرح جوشقانی اختلافاتی مشاهده می شود به این معنی که بعضی اوقات ترنج را حذف کرده اند یا از لچک ها صرفنظر شده است و با در برخی مواقع هیچیک را بکار نبرده اند ولی نقوش اصلی و حاشیه ها مدتی برابر چند نسل است که تغییر نکرده است .
این طرح مورد علاقه مردم ایران است در اراک ، تبریز و همدان نسخه های ساده تر آن بافته می شود .پود پشمی اضافی از زیر و روی چند تار آخر دو طرف قالی لواردوزی می کنند .


منبع : پایگاه تجاری و اطلاع‌رسانی صنایع دستی

مطالب مرتبط

بافندگی و قالی بافی بعد از اسلام

بافندگی
هنر بسیار پیشرفته بافندگی ساسانی و بازرگانی آن هر چند پس از بر افتادن پادشاهی ساسانیان گرفتار ركود شد، اما دیری نپایید كه این هنر رونق دوباره خود را بازیافت. گزارشهای نوشته شده در سده‌های نخستین اسلامی از گستردگی كارگاههای بافندگی حكایت می‌كنند و نام بافته‌های ایران را از سغد تا شوش واز شمال قفقاز تا سواحل خلیج فارس در خود دارند.
نمونه‌های موجود از بافته‌های نخستین سده‌های هجری در بافت و نقش چنان با بافته‌های ساسانی همسانی دارند كه تا پیش از بررسیهای آزمایشگاهی اخیر آنها را ساسانی می‌پنداشتند. شهرهای شوش و شوشتر در غرب، ری و كاشان و یزد درمركز، فسا و كازرون و بیشاپور در جنوب، بخارا و مرو و سمرقند در شرق كارگاههای پر تولید داشتند. این تولیدات گاهی به صورت بخشی از خراج سالیانه به دربار خلفاو امیران محلی فرستاده می‌شد. در خزانه مستنصر (سده ۵ق/۱۱م)خلیفه فاطمی مصر ۲۰ هزار طاقه بافته ابریشمی «خسروانی » دست نخورده موجود بود كه از دست بافته‌های ایرانی بوده است . به كوتاهی تاریخ نگاران و جغرافیانویسان سده‌های نخستین «كسوت كعبه» یا پرده خانه خدا در كارگاههای ایران بافته می‌شد. شمار كارگاههای بافت «طراز» كه پارچه ویژه پادشاهان و امیران بود و در حاشیه آن نام خلیفه یا امیر و تاریخ بافت ، و در مواردی محل بافت ، و گاهی نام بافنده آن، بافته یا دوخته می‌شد و در سراسر جهان كهن شهرت داشت، در ایران بیش از هر سرزمین دیگر اسلامی بود. قدیم‌ترین نمونه از این دست پارچه‌ها، پاره بافته‌های است كه برای مروان دوم واپسین خلیفه اموی (حك ۱۲۷-۱۳۲ق/۷۵۴-۷۵۰م) به شیوه بافته‌های ساسانی بافته شده است و اكنون درموزه منسوجات واشنگتن نگاهداری می‌شود. پاره «طراز» دیگری كه در ۲۶۶ق/۸۷۹ م در نیشابور بافته شده، در موزه متروپولیتن موجود است. زیباترین بافته‌های این دوره پارچه‌هایی ابریشمی هستند كه در منطقه خراسان بزرگ و نواحی شمال ایران و آذربایجان و... تولید می‌شد. در این میان، خوزستان با كارگاههای مشهور خود در شهرهای شوش، شوشتر و اهواز كه شمار آنها از ۳۰۰ كارگاه می‌گذشت، شهرتی بسزا داشت. صدور انواع بافته‌های ایرانی شامل بافته‌های گوناگون ابریشمی، كتانی، پنبه‌ای و پشمی به نقاط دور جهان حتی به مصر و چین كه خود تولیدكننده‌های مشهور و معتبر بودند، در سده‌های نخستین هجری رونق داشت .
پیدا شدن قطعه‌های متعدد پارچه‌های ابریشمی ایرانی دوره یاد شده در صندوقهای كلیساهای اروپایی كه از دو راه بازرگانی یا هدایای پادشاهان به اروپا راه یافته، نشان روشنی از رونق بازرگانی بافته‌های ابریشمی است كه یادگار بر جا مانده عصر ساسانی به شمار می‌آید. شیوه بافت این پارچه‌ها- چه از دیدگاه طرح و نقش و چه از نظر بافت- تداوم روشهای ساسانی را نشان می‌دهد. از نمونه‌های مشهور این دست بافته‌ها باید از قطعه پارچه به دست آمده از كلیسای وردن یا نقش شیرهای متقابل درون دایره كه به ناحیه سغد نسبت داده شده، و متعلق به موزه ویكتوریا و آلبرت است، نام برد. نمونه دیگر بخشی از كفن قدیس یوستینوس به دست آمده از كلیسای «سن ژوس» است با طرحی شامل فیلهای متقابل و شترهای پی در پی و كتیبه‌ای به خط كوفی خراسانی با نام «ابو منصور بختكین» كه در نیمه سده۴ ق در خراسان بافته شده، و اكنون در اختیار مزوه لوور است. افزون بر این، می‌توان از بافته‌های كاوشهای باستان شناسی در مكانهای باستانی كناره جاده ابریشم به ویژه در غارهای «هزار بودا» در «تون هوانگ» و نیز بافته‌های كاوشهای تجارتی گورستان كهن شهر ری در ۱۳۰۰ش/۱۹۲۱م یاد كرد كه قطعه پارچه‌های ابریشمی كتیبه و نقش‌دار بسیاری به دست داد كه فاصله سده‌های ۴۰۶ق/ ۱۰-۱۲م بافته شده‌اند.
در دوران حكومت عضدالدوله دیلمی سازمان طراز بافی از تصاحب خلفای عباسی خارج شد و در اختیار این پادشاه قدرتمند – كه خود را شاهنشاه می‌خواند- درآمد. ری و فارس كه از دیرگاه مراكز مهم تهیه و فروش پارچه بودند، كار تولید را افزایش دادند؛ به ویژه ری عصر دیلمی در كار بازرگانی پارچه سخت فعال شد. در طرح پارچه‌ها نقش مایه‌های كهن ساسانی مانند طاووسها ، بزهای كوهی، عقابها و صحنه‌های شكار و جز آن تكرار شد.
سنتهای كهن در بافندگی پس از دیلمیان در دوران سلجوقیان نیز تداوم یافت. قطعه‌هایی از بافته‌های این دوره در موزه‌های هنری كلیولند، برن، منسوجات واشنگتن، لوس آنجلس و دیگر موزه‌های مشهور جهان نگاهداری می‌شود. از بافته‌های سده‌های ۷و ۸ ق/۱۳و ۱۴م كه همزمان با هجوم مغول و دوره ایلخانان است ، نمونه‌های بسیار اندكی بر جا مانده است . حماسة ویرانگر مغولان و روابط گسترده چین و ایران، و نیز تمایل حكمرانان این دوره به هنر و كالای چینی در كار بافندگی ایران تأثیر گذاشت. از جمله معدود آثاری كه از سده ۸ ق /۱۴م بر جا مانده، مجموعه‌ای از قطعه پارچه‌های ابریشمی است كه جزء كفن رودلف چهارم دوك اتریش بوده، و روی برخی از آنها تصویر پرندگان بزرگی بافته شده و دارای كتیبه‌هایی به قلم نسخ به نام سلطان ابو سعید ایلخانی است.
در دهه‌های پایانی سده ۸ ق با حمله تیمور و تسلط خاندان او بر ایران ، خراسان بزرگ به مهم‌ترین مركز هنری ایران تبدیل شد. در این دوره با رونق و تكامل هنر نگارگری و گرد آمدن شمار زیادی از هنرمندان سرزمینهای فتح شده توسط تیمور در سمرقند و هرات، از جمله بافندگان چینی و شامی بافته‌هایی با طرحهای جدید و رنگهای بهتر پدید آمد. همین امر مقدمه پیشرفت فوق العاده این هنر در دوران صفوی شد. رواج پارچه‌های زربفت و مخملهای عالی از ویژگیهای این دوره است.
حمایت بی دریغ پادشان صفوی و ایجاد كارگاههای بافندگی شاهی در پایتختهای صفوی و پدید آوردن مراكز بافندگی تازه و توسعه بازرگانی ، به ویژه در زمینه بافته‌های گوناگون- كه ابریشمینه‌های زربفت مهم‌ترین و بیشترین آنها را تشكیل می‌دادند- هنر بافندگی را در عصر صفویه به اوجی رسانید كه در دوره اسلامی نه پیش‌تر از آن پدید آمده بود و نه هرگز پس از آن پدید آمد. بافته‌های عصر شاه عباس بزرگ زیباترین نمونه‌های این دوره به شمار می‌آیند. طراحان بزرگی چون غیاث نقشبند ، مغیث ، شفیع ، معزالدین بن غیاث ، عبدالله و... به استادی یك نگارگر طرحهای پیچیده و نقشهای انسان و حیوان و گل و گیاه و باغ و كوه و دشت را بر پارچه نقش می‌زدند. اصفهان ، پایتخت شاه عباس- افزون بر شهرهای كاشان و هرات ، رشت و تبریز- با كارگاههای متعدد شاهی و عادی به صورت پر تولید‌ترین شهر و مركز بازرگانی بافته‌های ایرانی دارد.
با وجود گوناگونی بافته‌های عصر صفوی زیبایی و ظرافت زربفتها و مخملهای این عصر دیگر بافته‌ها را تحت الشعاع قرار داده است. گاهی طرح اینگونه پارچه‌ها نقش شكارگاه و داستانهای ادبی مشهور ایران است. امروزه كمتر موزة یا مجموعه مهمی در سراسر جهان می‌توان یافت كه نمونه‌هایی از بافته‌های این دوره را در میان بافته‌های خود نداشته باشد. موزه‌های متروپولیتن، هنرهای زیبای بستن ، منسوجات واشنگتن، ویكتوریا و آلبرت ، موزه سلطنتی انتاریو، لیون، ملی تهران و بسیاری دیگر از موزه‌ها و مجموعه‌های مشهور جهان نمونه‌های بافته‌های این عصر را در خود نگاهداری می‌كنند.
بر افتادن دولت صفویان در ۱۳۵ق/۱۷۲۳م و سقوط اصفهان تولید ابریشم و بافندگی را در ایران رو به نزول برد . تولید ابریشم مازنداران در سده ۱۳ق/۱۹م تا مرز نابودی كشیده شد. با اینهمه ، شهرهای یزد، كاشان، اصفهان و كرمان به كوششهای خود برای تولید بافته‌های ابریشمی، نخی و پشمی ادامه می‌دادند. هر چند شمار كارگاههای شهری چون كاشان از ۸ هزار در سده ۱۱ق به ۸۰۰ در نیمه سده ۱۳ق رسید و شالهای ترمه‌ی كشمیری جای شال كرمانی را پر كرد و انبوه بافته‌های نخی اروپایی توان رقابت را از كارگاههای كوچك دستی ایرانی گرفت. با اینهمه ، كارگاههای زری بافی یزد و كاشان و شال بافی كرمان و قلمكاری اصفهان تا نیمه دوم سده ۱۴ ق دوام آوردند و بار دیگر استادكاران این شهرها برای احیای هنر خود قد برافراشتند(۱).
قالی بافی
از پیشینه بافت قالی گره و پرزدار ایران در فصل هنر عصر هخامنشی یاد شد. بدیهی است كه پیدایش و رواج قالی ، سده‌ها پیش از آن آغاز شده بوده است. این امر را یافته‌های باستان شناسی از جمله ابزارهای فلزی بر این در كاوشهای «شهر سوخته» سیستان در۱۳۴۰ش/۱۹۶۱م دو پاره فرش گره و پرزدار كشف شد كه به هزاره ۲ق م تعلق داشت.
گزارشهای مورخان یونانی و رومی از صدور قالی و قالیچه‌های بافت ایران در دوره حكومت دراز مدت اشكانی به دیگر كشورها، به ویژه روم و چین خبر می‌دهد. در عصر ساسانیان این هنر گستردگی بسیار یافت. افزون بر گزارشهای تاریخی درباره فرش ابریشمین گوهرنشان مشهور «بهارستان » یا « بهار كسری» كه در گشایش تیسفون به دست اعراب پاره پاره شد و فرشهای بزرگ و كوچك روزگار ساسانیان موجود در خزانه‌های خلفای عباسی و اموی، كاوشهای باستان شناسی در ایران و مصر نمونه‌هایی از قالیهای این دوره به دست داده است. از بافته‌های چند سده نخست هجری آثار بسیار كمی باقی مانده است، همانند قالی كشف شده در فسطاط كه به احتمال زیاد در شمال شرقی ایران بافته شده است و آزمایش كربن ۱۴ تعلق آن را به سده ۲ یا ۳ ق/۸یا ۹ م ثابت می‌كند و نقش شیر روی آن با دست بافته‌های همزمان آن در پارچه‌های بافت شرق ایران همسانی دارد.
افزون بر نمونه‌های متعددی كه در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی جهان از قطعه فرشهای قرون نخستین می‌شناسیم، گزارشهایی بسیاری در متون فارسی و عربی از قرنهای یاد شده از گونه‌های مختلف فرش در دست است. پاره فرشهای به دست آمده در نواحی شرقی ایران از جمله شماری پاره فرش كه از معابد تبت به آمریكا و اروپا برده شده است، فاصله زمانی پاره فرش فسطاطا را- كه هم اكنون در موزه هنرهای زیبای سان فرانسیسكو نگاهداری می‌شود- پر می‌كند. پاره فرشهای تبت را بین سده‌های ۵ تا ۸ق/۱۱تا ۱۴م تاریخ گذاری كرده‌اند. محل بافت شماری از آنها را آذربایجان غربی و برخی راآسیای صغیر می‌دانند. كه در دوره‌های یاد شده از دیدگاه جغرافیای سیاسی و مكتب‌های هنری پیرو سیكهای جاری ایران عصر سلجوقیان تا ایلخانان و جانشینان آنان بوده است. عصر صفویه دوران شكوفایی هنر قالی بافی ایران به شمار می‌آید. دگرگونی مهم در این دوره تكامل چشمگیر طراحی در قالیهای ایرانی است. تبدیل طرحهای شكسته هندسی به طرح‌های تكامل یافته اسلیمی، گل وگیاه ، درخت، پرندگان، انسان ، جانوران و جز آن نیز تحولی مهم به شمار می‌آید.راه یافتن قالیهای ایرانی به ویژه قالیهای بافته شده در كارگاههای سلطنتی به دربارهای اروپایی نیز سبب شهرت جهانی قالی ایرانی شد. از فرشهای ایرانی این عصر چند صد قطعه قالی و قالیچه در قطعه‌های كوچك و بزرگ در سراسر جهان در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی اماكن مقدس خارج از ایران موجود است. مشهورترین و زیباترین آنها قالی مشهور به « قالی اردبیل» است كه گفته می‌شود به بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی تعلق داشته ، و در ۹۴۶ق/۱۵۳۹م به دست مقصود كاشانی در اندازه ۵۳۴×۱۱۵۰ سانتی متر(مساحت ۴۱/۶۱م۲) با ۳۲ میلیون گره در تبریز بافته شده است. این قالی هم اكنون در موزه ویكتوریا و آلبرت لندن نگاهداری می‌شود. قالی دیگری از همین دوره در موزه پلدی پتسولی میلان در ایتالیا نگاهداری می‌شود كه به سبب طرح بسیار زیبای شكارگاهی كه برآن نقش بسته، به «قالی شكارگاه» مشهور شده است. اندازه این قالی حدود۲۴م۲ است و در سال ۹۲۹یا ۹۴۹ ق/۱۵۲۳یا ۱۵۴۲ م به دست غیاث الدین جامی بافته شده است.
در این دوره شهرهای هرات. تبریز، همدان و قزوین و كاشان مراكز مهم قالی بافی ایران بودند . در این شهرها و همچنین در همدان و در گزین خراسان قالیهای زربفت ابریشمین كه اندازه‌های آنها قبلا به خواسته شاه طهماسب به وسیله سلطان سلیمان تعیین شده بود، برای مسجد جامع استانبول بافته شد. قالیهای كاشان به دربارهای پتركبیر، امپراطور اتریش و پادشاه لهستان راه یافت. فرشهای اخیر كه به سفارش زیگموند سوم بافته، و به ورشو فرستاده شد، بعدها به خطا «لهستانی » نام گرفتند.
پس از انتقال پایتخت صفویان به اصفهان این شهر در شمار مراكز بافندگی فرش درآمد. افزون بر آن در مشهد و استرآباد و شیروان و قره باغ نیز بافت قالیهای پشمی و ابریشمی و زربفت رونق بیشتری یافت. شماری از قالیهای همین دوره است كه با كتیبه «كلب آستان علی عباس» هنوز درمخازن نجف اشرف برجاست و بزرگترین آنها با اندازه ۵/۹× ۱۴متر (مساحت ۱۳۳م۲) یكی از سالم‌ترین نمونه‌های فرشهای ابریشمین و زربفت عصر شاه عباس بزرگ به شمار می‌آید.
بر افتادن صفویان ضربه‌ای هولناك به قالی بافی ایران- كه در پایان عصر آنان برو به افول داشت- وارد ساخت. كارگاههای قالی بافی به ویژه كارگاههای شاهی بسته شد و بافندگان پراكنده و بی پشتیبان شدند. هر چند به روزگار نادر شده و حتی پس از آن هنر قالی بافی شكوفایی گذشته خود را بازنیافت، اما به حیات خود ادامه داد؛ به ویژه كرمان همچنان از مراكز مهم تولید فرش به شمار می‌آمد. مفروش كردن اماكن مقدس شیعیان در عراق از جمله نجف اشرف با قالیهای كرمان در این دوره نشان از رواج این هنر دارد (محمد كاظم، ۲/۴۵۴، ۳/۸۹۲). در روزگار حكومت كریم خان زند كه با آرامشی ویژه همراه بود، كار بافت و تجارت قالی رونق داشت.
صدرو قالی در دهه‌های پایانی سده ۱۲ و آغاز سده ۱۳ ق از راه بوشهر به وسیله كارگزاران كمپانی هند شرقی ادامه یافت و به ویژه در انگلستان فرشهای بافت خراسان خرید و فروش می‌شد. از نمونه‌های برجسته این دوره ۴ قالی شناخته شده است كه كهنه‌ترین آنها تاریخ ۱۱۷۹ق/۱۷۶۵م دارد و به دست استاد محمد شریف كرمانی بافته شده است و هم اكنون در موزه ملی تهران نگاهداری می‌شود.. قالی تاریخ دار دیگری از این دوره كه باید از آن یاد كرد، دارای تاریخ ۱۱۹۰ق/۱۷۷۶م است با طرح باغی-سروی كار استاد یوسف كرمانی كه در یك مجموعه خصوصی در بلگراد نگاهداری می‌شود. شمار دیگری قالیهای تاریخ دار و بی تاریخ از این عصر وجود دارد كه در تنوع نقش و ظرافت بافت رواج و رونق قالی بافی در عصر زندیه یعنی پایان سده ۱۲ق/ ۱۸م به خوبی آشكار می‌سازد. كرمان، فارس و اصفهان نیز در این دوره از مراكز فعال قالی بافی به شمار می‌آیند.
در زمان حكومت قاجاریه اگر چه بافت قالیهای هنری و پركار عصر صفویه از دیدگاه كیفی تكرار نشد، اما گستردگی كارگاههای شهری و روستایی كاملا محسوس است. كاخهای تازه ساز قاجارها در تهران به قالیهای بزرگ نیاز داشت. یكی از نفیس‌ترین آنها قالی بزرگ تالار آینه كاخ گلستان تهران است كه تصویر آن در تابلوی نقاشی «تالار آینه» كمال الملك می‌توان دید. قایل ۳۹۶ متری «موزه بافته‌های واشنگتن» كه ۸۰ بافنده كرمانی به مدت ۶ سال در فاصله سالهای ۱۲۶۵-۱۲۷۰ق/۱۸۴۹-۱۸۵۴م دست اندر كار بافت آن بوده‌اند و پیش از انتقال به موزه یاد شده زینت بخش تالار كاخ كنگره آمریكا بوده ، از دست‌آوردهای این دوره است.
در این دوره بافت قالی تقریبا در سراسر ایران- حتی درشهرهای چون فراهان، ساروق، اراك، سنندج و... پیش‌تر دراین كار شهرتی نداشتند- رونق گرفت. در آغاز سده ۱۴ق/۲۰م حتی شهری چون نایین كه پیشینه قالی بافی نداشت، دارای ۲۰۰/۱ دستگاه دار قالی بود و در تهران كه شهری نوپا بود، قالیچه‌های كم نظیر بافته می‌شد. كرمان كه در آغاز سده ۱۳ق/۱۹م بدترین آسیب را از سر سلسله قاجار دیده بود، به چنان شكوفایی دست یافت كه استادان بافنده آن نه تنها به كارگاههای تبریز رفتند ، بلكه به كارگاههای هركه عثمانی برده شدند تا به آموزش بافندگان ترك مشغول شوند. شمار دارهای قالی این شهر در آغاز این سده از ۱۰۰۰ و در نیمه آن از ۵۰۰۰ دستگاه فزون‌تر شد. برگذاری دو نمایشگاه قالی مشرق زمین در لندن (۱۲۶۷ق/۱۸۵۱م) و وین(۱۲۹۰ق/۱۸۷۳م) در شناساندن قالی ایران و گسترش بازرگانی و كاربرد عمومی آن در میان مردم مغرب زمین نقشی اساسی داشت و سبب فعالیت گسترده شركتهای بین المللی در بازرگانی قالی ایران شد.
كارگاههای بزرگ قالی بافی مشهوری در نخستین دهه‌های سده ۱۴ ق در ایران شكل گرفت . مشهورترین آنها كارخانه عمو اوغلی مشهد بود كه برخی از بافته‌های پر ارزش آن هم اكنون در كاخ- موزه‌های سعد آباد تهران به عنوان آثار ماندنی قالی بافی ایران وجود دارند.
در سالهای اخیر از نوآوریهای تازه‌ای در طرحی و بافندگی قالی ایران به چشم می‌خورد كه پیش از آن سابقه نداشته است. از این میان، بافت قالیهای عظیم و در اندازه‌های تا ۲۰۰ ۱م۲ كاری تازه به شمار می‌آید(۲).
منبع :
۱)سمسار ، محمد حسن . ” مدخل ایران “ . دایره المعارف بزرگ اسلامی . زیرنظر كاظم موسوی بجنوردی . تهران : مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی ، ۱۳۶۷- ، جلد ۱۰، ص ۶۴۹ ـ ۶۴۷
۲)سمسار ، محمد حسن . ” مدخل ایران “ . دایره المعارف بزرگ اسلامی . زیرنظر كاظم موسوی بجنوردی . تهران : مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی ، ۱۳۶۷- ، جلد ۱۰، ص ۶۴۷ ـ ۶۴۶

ناشر:سایت علمی پژوهشی فرش ایران

وبگردی
ارز تک نرخی سیف / شوخی صدهزار میلیارد تومانی از جیب ملت
ارز تک نرخی سیف / شوخی صدهزار میلیارد تومانی از جیب ملت - سیاست‌های ارزی اخیر دولت بر اصولی استوار شد که از همان ابتدا تبعات اجرای آن قابل پیش‌بینی بود؛ به طوری که هیچ‌یک از اهداف اولیه سیاست‌های ارزی فروردین ماه تحقق ...
تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو
تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو - تجمع برخی از کسبه بازار علاء الدین و چارسو در اعتراض به وضعیت ارز
قیمتهای روانی  / این آقایان عاقل / و بیجاره مردم
قیمتهای روانی / این آقایان عاقل / و بیجاره مردم - افاضات امروز معاون اول رییس جمهور، البته قبلتر نیز از زبان دیگر مقامات اقتصادی دولت از جمله نهاوندیان و نوبخت شنیده شده بود. یک اظهارنظر کلی و تاکید بر «عدم نگرانی مردم درباره وضعیت معیشتی» ! عجیب است این جملات شگفت انگیز از زبان جهانگیری که خود از منتقدان وضعیت مشابه در دوران احمدی نژاد بود. او حالا همان جملات را با همان ادبیات تکرار می کند! اما آقای جهانگیری! حقیقتاً این دلار و آن سکه و و قیمت های…
لادن طباطبایی در شبکه من و تو / فیلم
لادن طباطبایی در شبکه من و تو / فیلم - لادن طباطبایی، بازیگر شناخته شده سینما و تلویزیون ایران که برای درمان بیماری فرزندش مدتی است در خارج از ایران به سر می برد امروز مهمان شبکه «من و تو» بود و بدون حجاب مقابل دوربین این شبکه حاضر شد.
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی
تصاویر/ لمس "آزادی" در ورزشگاه آزادی - مردم تهران برای اولین بار و برای تماشای مسابقه‌ی فوتبال ایران و اسپانیا در جام جهانی ۲۰۱۸ بهمراه خانواده‌های خود به ورزشگاه صدهزار نفری آزادی رفتند
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال - جواد یساری پس از ۴۰ سال با خواندن در فیلم «دشمن زن» دوباره به عرصه هنر بازگشت.این گزارش توسط تماشا تهیه و منتشر شده است. منبع
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!