پنج شنبه ۳۱ خرداد ۱۳۹۷ / Thursday, 21 June, 2018

ستایش همین انسان


ستایش همین انسان
شاملو می گوید؛ «میوه بر شاخه شدم/ سنگ پاره در کف کودک/ طلسم معجزتی/ مگر پناه دهد از گزند خویشتن ام/ چنین که/ دست تطاول به خود گشاده/ من ام،.../ که گفته است/ من آخرین بازمانده فرزانگان زمین ام؟/ من آن غول زیبایم که در استوای شب ایستاده است/ غریق زلالیً همه آب های جهان/ و چشم انداز شیطنت اش/ خاستگاهً ستاره یی است...»
این قطعه برگرفته از شعر «عقوبت» است، از دفتری کم حجم به اسم «شکفتن در مه» که شاید غمگینانه ترین دفتر شعرش باشد که جای جای آن مشحون از سطرهایی است چون «این/ فصل دیگری ست/ که سرمای اش/ از درون/ درک صریح زیبایی را/ پیچیده می کند». گذشته از این خصلت، آنچه این مجموعه را منحصربه فرد می سازد، چکیده ای است که از پرسونا و شخصیت شاعری شاملو در اختیارمان می گذارد و به نظر، آغازگاهی مناسب می رسد برای تحلیل آنچه شاملو بود.
پیش از هر چیز، باید به دنبال تعریفی از «شعر مدرن فارسی» بگردیم. براهنی می گوید شاعر مدرن جهان را به دو شقه ابژه و سوژه تقسیم می کند و نیما و شاملو بارزترین شخصیت های این اقتدار در شعر فارسی هستند.
اما اگر با این روایت به سراغ مدرنیسم برویم، چیزهای زیادی را از دست می دهیم، از جمله خود همین شقاق چرا که آن را برآمده از سوبژکتیویسم می دانیم. در این جا براهنی به تفسیری از کوگیتوی دکارتی بسنده می کند که در یک طرف جهان را قرار می دهد و در طرف دیگر، سوژه شناسایی که خود را از این جهان جدا می کند و از همین رو براهنی به راحتی کوگیتو یا سوژه را حذف می کند تا این شکاف را هم از میان بردارد لیکن مشکل زبان در مقابلش قد علم می کند و از آن جا که جهان را یک سره در زبان می بیند و مشاهده می کند که زبان اگر چه اختراعی بشری نیست، اما شیء یا ابژه هم نیست، پس پیشنهاد می کند که زبان هم باید از میان برداشته شود و وظیفه شاعر ابداع زبانی است که زبان نباشد، نحوش زاییده خودش و کارکرد ارجاعی اش هم صفر باشد.
راوی اش اسکیزوفرنیک و چندجنسیتی باشد و خلاصه کلام این که، شعری که براهنی پیش می کشد اختلاطی از نظریات دریدا و دلوز متاخر است و آن قدر باهوش هم هست که بگوید این شعر حذف انسان به سود شعریت شعر است.
فعلاً براهنی را همین جا رها می کنیم و باز به سراغ شاملو می رویم که در مقابل شعرش «ستایش همین انسان» است.
براهنی درست می گوید که شعر شاملو مدرن است، که شعرش عموماً تک آوایی و تک سیستمی است اما فراموش می کند شقاق ابژه و سوژه در شعر شاملو با قوتی عجیب عرض اندام می کند، چون این شقاق نه فقط در سوژه که در خود ابژه هم وجود دارد، از همین رو شعر مدرن روایت این تنش با همه درد و رنج هایش است.
شاملو نیز مانند بسیاری از شاعران مدرن، چهره های مختلفی داشت که گاه دوره به دوره در اشعار او ظاهر می شدند. مثلاً در «قطعنامه» مبارزی تمام عیار بود و در «آیدا در آئینه» عاشقی کامل؛ اما این تنوع چهره ها گاه در یک شعر به سراغش می آمدند، از جمله همان شعری که در بالا ذکر کردیم؛ سنگ پاره ای که در کف کودک است، همان غول زیبا است، نظاره گر بردگان عالیجاه است، به معشوقش متوسل می شود و عقوبت جانفرسای را تحمل می کند اما کلام مقدس باری، از یادش می رود.
مثالی دیگر می زنیم؛ «نگاه کن چه فروتنانه بر خاک می گسترد/ آن که نهال نازک دستان اش/ از عشق/ خداست/ و پیش عصیانش/ بالای جهنم/ پست است...» اگر کمی دقت کنیم این شعر ما را به یاد این قطعه می اندازد که؛ «در نعل سمند او شکل مه نو پیدا/ وز قد بلند او بالای صنوبر پست». (حافظ) در این جا شاملو با تنشی از جنسی دیگر روبه رو است، تنش ناشی از رویارویی با سنت ادبیات به طور عام و شعر فارسی به طور خاص، تنشی که به طور آشکار در این قطعه دیده می شود؛ «به نو کردن ماه/ بر بام شدم/ با عقیق و سبزه و آئینه.../ صنوبرها به نجوا چیزی گفتند...» بازخوانی شعر شاملو بازخوانی تمامی این تنش ها است؛ تنش میان سوژه و ابژه، تنش میان شعر مدرن و شعر کهن، تنش میان فرد و جامعه، تنش میان زبان های آرکائیک و زبان روزمره، تنش میان انواع صورتک هایی که شاعر از خویش می سازد و غیره و غیره. شعر شاملو را همین حفظ تنش ها زنده نگه داشته است، همان عنصری که از او شاعری مدرن می سازد، شاعری سرگردان میان شعر ناب و ضدشعر و شعار.
اینک هشت سال از مرگ او می گذرد، اما به قول منتقدی پانزده سال و به قول یکی دیگر سی سال. درست است که تا همان اواخر تک و توک اشعاری زیبا می نوشت اما دیگر برایش توان غوغاافکنی و موج سازی نمانده بود.
البته او دیگر آن قدر تاثیر گذاشته بود که باید تاریخ شعر مدرن ایران را با او نوشت و شاید حتی نیما را هم باید با شعر شاملو قرائت کرد، چونان که شعر حافظ و شاعرانی دیگر را، کاری از آن دست که مثلاً هرولد بلوم در مورد شعر رمانتیک و شعر اشبری کرد؛ قرائت این تنش ها، که ضروری شعر مدرن است (و صدالبته توضیحی دقیق تر و منسجم تر می طلبد)، یکی از راه های بازخوانی شعر شاملو است، شاعری که به قول ضیاء موحد، پس از حافظ بزرگ ترین شاعر ما است، با تمامی ضعف ها و قوت هایی که رادیکالیسم «هوای تازه» را به تغزل «شکفتن در مه»، عصیان «ابراهیم در آتش»، سوررئالیسم «دشنه در دیس»، شعارزدگی «مدایح بی صله» و تاملات مرد محتضر «در آستانه» و «حدیث بی قراری ماهان» کشاند. این چندچهرگی را با فرمالیسم صاف و لایتغیر شاعرانی چون رویایی مقایسه کنید تا دریابید شجاعت چه شکل هایی ممکن است داشته باشد.

شهریار وقفی پور

منبع : روزنامه شرق

مطالب مرتبط

از زن تا قسمت تاریک ذهن

از زن تا قسمت تاریک ذهن
● نظری بر مجموعه شعر «زن، تاریكی، كلمات» اثر حافظ موسوی
حافظ موسوی را باید شاعری موفق دانست. كسی كه پس از انتشار دو مجموعه شعر موفق «سطرهای پنهانی» و «شعرهای جمهوری» به خوبی توانست خود را به عنوان یك شاعر تثبیت شده در دایره شعر امروز ایران قرار دهد. زبان، ساختار و فرم شعرهای حافظ موسوی به گونه ای است كه مختص به حدود ذهن و احساس و اندیشه خود موسوی است. در همین ابتدای سال ۸۵ و در آستانه نمایشگاه بین المللی كتاب چهارمین مجموعه شعر او با نام «زن، تاریكی، كلمات» از سوی نشر آهنگی دیگر منتشر شده است. «زن، تاریكی، كلمات» را از لحاظ زبان و ساختار شعری حافظ موسوی باید در ادامه منطقی و تكاملی «شعرهای جمهوری» دانست. این مجموعه شعر شامل سه بخش است كه هر بخش شعرهای مختص به خود را دارا است. بخش زن، بخش تاریكی و بخش كلمات سه بخشی هستند كه اسكلت آخرین مجموعه شعر حافظ موسوی را تشكیل داده اند. تاملی كوتاه بر چگونگی شعرهای «زن، تاریكی، كلمات» می تواند در آسان شدن مسیر خواندن این مجموعه شعر موثر باشد.
● قبله عالم زمان
حافظ موسوی در آخرین مجموعه خود و آن هم در ابتدایش به سراغ «زن» می رود. زنی كه در طول قرن گذشته به قدرت و برابری با مرد دست یافته و به نوعی تبدیل قدرت برابر ترازوی جهان شده است. موسوی آگاهانه به سمت انتخاب زن برای قرار دادن آن به عنوان یك ویژگی در مجموعه شعرش رفته است. زن در شعرهای او كاركردهای متفاوتی دارد و نگاه حافظ موسوی به زن نگاهی دیگرگونه است. زن در كلمات شاعر را به اشتباه می اندازد. او زن را در برابر خود می بیند. در برابر یك مرد. آن هم از جنس شاعرش. پس باید متفكرانه به سراغ او رفت. هر چند كه شاعر نمی تواند هیچ گاه از لبریز شدن حسش نسبت به زن جلوگیری كند. حافظ موسوی از همان نخستین شعر مجموعه اش زن را روایت می كند. روایت در شعرهای او یك مشخصه است. موسوی كمتر به توصیف می پردازد. زن در این مجموعه خودش را روایت می كند. موفقیت روایت موسوی، در زبانی است كه فرمت آن فرمت روایت است. زن در روایت شعرهای او زنده بوده و ایستاده با گل نیلوفری در دست. مرد در مقابل این زن تكه تكه شده و فرو ریخته است. تمام عناصر شعری حافظ موسوی در حال حركت هستند زیرا در روایت قرار دارند. شاعر در كنار نگاه فلسفی و اندیشمندانه ای كه به زن دارد، به ستایش زن هم می پردازد. زنی كه به راستی بالابلند بوده و با عصای خود استواری زمین را می سنجد. نگاه حافظ موسوی به زن نگاهی ارزشی است. هر چند كه روح سركش شاعری او در قبال زن هم كوتاه نمی آید. اما در مجموع می باید نگاه او را در این مجموعه شعر ارزشی محسوب كرد. ارزشی كه روایت نقش پیدا كرده است.
تمام این مسافرخانه/ از عطر دست های تو/ پر خواهد شد/ دهان اگر باز كند/ این چمدان!
● قسمت تاریك ذهن
پس از عبور از زن در قسمت اول مجموعه، به تاریكی می رسیم. به قسمت تاریك ذهن شاعر. قسمتی از ذهن هر شاعر فضایی است كه در آن تصورات سیاه اندیشه اش نقش می بندد. حافظ موسوی در آخرین مجموعه شعرش بخشی را به این فضا اختصاص داده است. بخشی كه در آن خواننده با برزخ كلمات مواجه می شود. مادیان های پیر شیهه می كشند و دهان های سوخته ای كه جهنم را می سوزانند. به نظر من موسوی در ارائه تفكرات و احساسات تاریك ذهنش در شعرهای این مجموعه موفق بوده است زیرا هیچ گاه بیهوده به سمت توصیفات اضافه و شعارهای فلسفی- سیاسی رایج نرفته است. روایت و آن هم روایتی عمیق و كارشده در بخش «تاریكی». مجموعه شعر «زن، تاریكی، كلمات» همانند بخش «زن» از مشخصه های ذاتی شعرهای حافظ موسوی است. شاعر در این بخش می خواهد از كوچه های دیو و دد عبور كند اما ملول نیست. موسوی هیچ گاه نمی خواهد سیاهی ذهن خود را به دیگری كه مخاطبش باشد انتقال دهد بلكه تنها می خواهد راوی قسمتی از ذهن خود باشد. تصاویر شعرهای حافظ موسوی برای آن موفقند كه به جاهای متفاوتی سرك می كشند و هیچ گاه ثابت و ایستا نیستند و این از خاصیت های ذهن روایت گرا است. اما از دیگر مشخصه های بخش تاریكی در این مجموعه، طنزی است كه در بسیاری از سطرهای شعرهای او موجود است. موسوی از امكان طنز در شعرهایش سود می برد تا بتواند آن قسمت تاریك ذهن خود را با طنز بیامیزد و از سیاهی مفرط آن بكاهد.
سوختن/ در این تمنای محال/ ابلهانه است/ دستم را بگیر/ در كوچه های همین دیو و دد/ بگردانم.
● كلمات پراكنده
از وجوه مشخص دو قسمت اول مجموعه، متمركز بودن مشخصه های محتوایی و ساختار و فرمی شعرها با مضمونی بود كه به نام آن بخش انتخاب شده بود. (زن و تاریكی). اما در بخش كلمات ما با انسجام محتوایی و اصولی شعرها روبه رو نیستیم. در این بخش كه به اعتقاد نگارنده این سطور از قدرت بسیار كمتری نسبت به دو بخش نخست برخوردار است، شاعر دست به گردآوری شعرهایی زده كه از لحاظ محتوا و ساختار و فرم تناسب منسجمی ندارند و به گونه ای پراكنده هستند. شعرهایی كه مشخصاً در وضعیت های متفاوتی با اندیشه ها و احساسات گوناگونی سرایش شده اند. در این بخش خواننده بیشتر با بیرون ریزی حس حافظ موسوی در كلمات مواجه است. گاهی شاعر می خواهد سنگ را روی سنگ قرار دهد و گاهی در دادگاه مرد را به جرم قتل همسرش متهم كند. سطح ذهنیت حافظ موسوی در این بخش بیشتر درگیر مضامین شخصی است. شعرهای بخش «كلمات» پراكنده گویی هایی هستند كه البته در بین آنها آثاری هم هستند كه از قوت خوبی برخوردارند. در میان این شعرها، كارهایی وجود دارند كه به لحاظ فرم و ساختار به طور كلی نسبت به باقی شعرهای موسوی دیگرگونه هستند.

وبگردی
فیلم |  بالاخره کار بانک‌ها ربا هست یا نیست؟ | ۴۰سال است تکلیفمان را با ربا معلوم نکرده‌ایم
فیلم | بالاخره کار بانک‌ها ربا هست یا نیست؟ | ۴۰سال است تکلیفمان را با ربا معلوم نکرده‌ایم - فیلم - دکتر حمید ابوطالبی مشاور سیاسی رئیس جمهور در کافه خبر با انتقاد از اینکه در 40 سال گذشته بسیاری از مسایل مهم را تعیین تکلیف نکرده ایم می گوید: این گونه جامعه دچار سردرگمی و به سمت گناه یا بزهکاری و یا توافق بر سر گناه سوق پیدا می کند. صحبت های او را در ویدئوی زیر ببینید و بشنوید.
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال
(ویدئو) رفع ممنوعیت صدای جواد یساری پس از ۴۰ سال - جواد یساری پس از ۴۰ سال با خواندن در فیلم «دشمن زن» دوباره به عرصه هنر بازگشت.این گزارش توسط تماشا تهیه و منتشر شده است. منبع
(ویدئو) پرواز تماشاگران ایرانی از سن پترزبورگ به کازان
(ویدئو) پرواز تماشاگران ایرانی از سن پترزبورگ به کازان - به گزارش ورزش سه، هواداران تیم ملی ایران در جام جهانی روسیه برای حمایت از تیم کشورمان مقابل اسپانیا به شهر کازان رسیدند.
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان !
سرلشگر فیروزآبادی و ویلای 10هزار متری لواسان ! - لازم است ذکر شود جنبش عدالتخواه دانشجویی در صورت ادامه تعلل دستگاه‌های مربوطه در تخلیه ملک بیت‌المال، حق اقدامات انقلابی را برای اجبار فرد نامبرده به تخلیه ویلای لواسان، برای خود محفوظ می‌داند.
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر
ماجرای تجاوز به 41 دختر از زبان امام جمعه ایرانشهر - امام جمعه اهل سنت ایرانشهر : در ماه رمضان به ۴۱ دختر تجاوز شده که از این میان فقط ۳ دختر شکایت کرده اند.
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید!
ویدئو / لطفاً در این مکان اعتراض کنید! - بر این اساس، ورزشگاه‌های دستگردی، تختی، معتمدی، آزادی، شیرودی، بوستان‌های گفت‌وگو، طالقانی، ولایت، پردیسان، هنرمندان، پارک شهر و ضلع شمالی ساختمان مجلس شورای اسلامی به عنوان محل‌های مناسب تجمع در تهران تعیین شده‌اند و از این پس معترضان می‌توانند در این محل‌ها تجمع کنند.
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی
انتشار عکس دلخراش حمید بقایی - مشاور رسانه‌ای احمدی نژاد دیشب با انتشار عکسی دلخراش از وضعیت جسمی «حمید بقایی» از بازگشت این مجرم پرونده‌ی مالی آن دولت به زندان اوین خبر داد.
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد!
سبک عجیب شوی لباس در عربستان حاشیه ساز شد! - در پی برگزاری نمایش مد لباس زنان به سبکی عجیب در عربستان، سر و صدای بسیاری در رسانه ها به راه افتاد. ماجرا از این قرار بود که لباسها بدون مانکن و مانند اشباح در حال پرواز با استفاده از پهباد نمایش داده شدند.
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی
ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» به نام ولایتی - علی اکبر ولایتی، مرد 37 شغله ای که به جز حوزه دیپلماسی، سالیانیست که کارشناس ادبی، فرهنگی، تاریخی، عرفانی و ... تلویزیون نیز هست، و هر سال دهها جلد کتاب به نام او منتشر می شود. همه ی این سوابق معششع یک سو و چرخش مادام سیاسی او در حوزه های مختلف، در سوی دیگر، کار را به جایی رسانیده که ولایتی را با ابداع مکتب «سیاست ورزی چرخشی» نیز می شناسند! ولایتی در تازه ترین تغییر مواضع خود این بار برجام را که روزگاری…
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده
صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده - در این ویدئو صحبت های تکان دهنده مادر یکی از دانش آموزان تجاوز شده توسط معلم مدرسه را مشاهده می کنید.
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی
افشاگری پوری بنایی درباره واقعیتی تلخ از ناصر ملک‌مطیعی - پوری بنایی به عیادت پناهی رفت و دیدارش با مرحوم ناصر ملک‌مطیعی پس از پخش نشدن برنامه‌هایش از تلویزیون تعریف کرد.
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران!
(ویدئو) آزار جنسی گروهی دانش آموزان در مدرسه‌ای در غرب تهران! - ماجرای تکان دهنده اذیت و آزار گروهی دانش آموزان یک دبیرستان پسرانه در غرب تهران وارد فصل تازه‌ای شد.
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد!
آزاده نامداری هم گزارشگر فوتبال شد! - در ادامه حضور چهره های شناخته شده در کمپین "خانم گزارشگر"، این بار آزاده نامداری مجری تلویزیون تلویزیون اقدام به گزارش فوتبال کرد. او برای این کار بازی خاطره انگیز ایران - استرالیا در مقدماتی جام جهانی 98 فرانسه را انتخاب کرده است که گزارش ضعیف او با انتقادات فراوانی مواجه شده است، تا حدی که وبسایت مربوط به این کمپین ویدئوی گزارش این او را از سایت حذف کرد.
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی
عکسی عجیب و جنجالی از سید ابراهیم رئیسی - عکسی از حضور سید ابراهیم رئیسی در مراسمی ویژه منتشر شده است که گفته می شود متعلق به کنفرانس افق نو در مشهد بوده است. در این عکس حرکات عجیب خانمی با لباس های قرمز، چفیه بر گردن و پرچم در دست در مقابل ابراهیم رییسی به چشم می خورد که توجه کاربران بسیاری را در شبکه های اجتماعی جلب کرده است!