کودکان زیر ذره‌بین فناوری؛ وقتی هوش مصنوعی پیش از خودِ کودک، او را تعریف می‌کند/ کودکان در جهان آنلاین چه حقوقی دارند؟

الهه جعفرزاده: یکی از زیباترین و در عین حال بنیادین‌ترین ویژگی‌های کودکی آن است که کودک هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است؛ نه برای دیگران و نه حتی برای خودش. کودکی، دوران جست‌وجو، تجربه، آزمون، اشتباه، بازگشت و کشف است. انسان در سال‌های نخست زندگی بارها تغییر می‌کند، علایقش دگرگون می‌شود، باورهایش شکل می‌گیرد و شخصیتش به‌تدریج ساخته می‌شود. هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت بگوید کودکی ده‌ساله در بیست‌سالگی چه انسانی خواهد بود. همین ناشناخته بودن، بخشی از آزادی و کرامت انسانی کودک است. اما جهان دیجیتال، آرام‌آرام این ویژگی بنیادین را به چالش کشیده است.

بنا به گفته محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: «در گذشته، کودکان فرصت داشتند بدون نظارت دائمی رشد کنند. بسیاری از تجربه‌های آنان در حافظه محدود خانواده، مدرسه یا دوستان باقی می‌ماند و با گذشت زمان فراموش می‌شد. اما در محیط دیجیتال، هر رفتار، هر انتخاب، هر جست‌وجو و هر تعامل به داده‌ای تبدیل می‌شود که قابلیت ثبت، تحلیل و پیش‌بینی دارد. کودک دیگر فقط زندگی نمی‌کند؛ او دائماً مشاهده، اندازه‌گیری و طبقه‌بندی می‌شود.»

این تحول، پرسش عمیقی را در برابر حقوق کودک قرار داده است: آیا کودکان حق دارند برای سامانه‌های هوشمند ناشناخته باقی بمانند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان، در گفت‌وگو با خبرآنلاین به این پرسش پاسخ می‌دهد.

وقتی الگوریتم‌ها کودک را تعریف می‌کنند

سیدناصری با بیان اینکه در نگاه نخست، شناخت بیشتر کودکان از طریق فناوری می‌تواند به معنای ارائه خدمات بهتر به آنان باشد، می‌گوید: «مسئله دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود. زمانی که سامانه‌های دیجیتال به‌طور مداوم رفتار کودکان را رصد می‌کنند، به‌تدریج تصویری از شخصیت آنان می‌سازند؛ تصویری که ممکن است سال‌ها پیش از آنکه خود کودک هویتش را بشناسد، او را تعریف کند.»

او ادامه می‌دهد: «این وضعیت از منظر حقوق کودک بسیار حساس است. کودک موجودی در حال رشد است. شخصیت او هنوز کامل نشده و بخش مهمی از فرآیند رشد انسانی در امکان تغییر نهفته است. اگر سامانه‌های هوشمند کودکان را بر اساس الگوهای رفتاری گذشته طبقه‌بندی کنند، خطر آن وجود دارد که فرصت طبیعی کشف خویشتن محدود شود. …