با وجود وقوع سه سیل گسترده در پایتخت در بیش از ۷۰ سال گذشته، سوال اینجاست که تهران آماده وقوع سیل دیگری هست یا خیر؟ سیل امامزاده داوود؛ هشداری دوباره برای طراحی شهری تهران
فاطمه فلاحتی، عضو هیأت علمی و مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی، درباره وقوع حوادث طبیعی چون سیل در تهران و آمادگی در برابر اینگونه حوادث، میافزاید: سیلاب مرداد ۱۴۰۱ در امامزاده داوود، یکی از نمونههای کمنظیر جریانهای واریزهای، در حوضههای کوهستانی البرز جنوبی بود؛ رخدادی که نشان داد سیلابهای کوهستانی شمال تهران، نه یک «رویداد بارشی» بلکه یک پدیده ترکیبی «آب-رسوب- آوار» هستند. در این حادثه، ترکیب آب، قلوهسنگ، تختهسنگ، تنهدرخت و آوار با سرعت بالا وارد محدوده امامزاده شد و انسداد دهانه پلها مسیر جریان را تغییر داد و آن را مستقیماً به سمت محدوده تجمع زائران هدایت کرد.
وی ادامه میدهد: در این رخداد بارش، در نتیجه فعالیت سامانه گرمسیری مونسون، ساختوسازهای غیر اصولی، عدم لایروبی مناسب و ناپایدارسازی بستر رودخانهها سبب تشدید اثرات بود. در واقع شدت خسارت این سیل، به علت وضعیت حوضه و مداخلات انسانی بود.
مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی میگوید: بارش حدی ناشی از تقویت بارانهای موسمی، رفتار رسوبی شدید و انسداد پلها وتوسعه در مسیر طبیعی رواناب از جمله ویژگیهای این سیلاب بود. در واقع فاصله بین شروع بارش تا وقوع دِبی اوج چند دقیقه تا چند ده دقیقه است؛ یعنی سیلاب ناگهانی، بدون فرصت واکنش.
فلاحتی میافزاید: پاسخ این سوال بله است و حتی محتملتر از گذشته ممکن است این سیل رخ دهد؛ زیرا تغییر اقلیم، سامانه مونسون را شدیدتر و نامنظمتر کرده است. افزایش دمای سطح آبهای اقیانوسی، ظرفیت رطوبت جو را بالا برده و بارشهای حدی را محتملتر کرده است. همچنین حوضههای کوهستانی شمال تهران فعال هستند؛ یعنی هر بارش حدی میتواند جریان واریزهای تولید کند. علاوه بر این، توسعه شهری در مسیرهای طبیعی رواناب ادامه دارد و ریسک پایه را افزایش میدهد. بنابراین سیلابی با ماهیت مشابه، ترکیب آب، رسوب، سنگ و آوار، کاملاً قابل تکرار است.
وی اظهار میکند: طراحی شهری باید مبتنی بر هشدارهای هیدرولوژیک باشد، حریم رودخانه باید فضای ضربهگیر و دمپ انرژی سیلاب داشته باشد. همچنین در این محدوده تنها کاربریهای سبک مانند فضای سبز، پارک خطی، مسیر پیادهروی و کاربریهای قابلجابهجایی ایجاد شود.
مدیر گروه پژوهشی مخاطرات آب و هواشناختی مؤسسه پژوهشی سوانح طبیعی میافزاید: استقرار سازههای حجیم و سخت در این فضا، تعادل هیدرولیکی را برهم میزند و در رخدادهای حدی، شدت برخورد جریان و آوار با سازه را افزایش میدهد. این اصل، نه یک توصیه شهری، بلکه یک هشدار هیدرولوژیک است؛ هشداری که اگر نادیده گرفته شود، رخدادهایی مانند امامزاده داوود قابل تکرار خواهند بود.
وی تاکید میکند: اصلاح سازههای هیدرولیکی و دهانه پلها، پایش مداوم سامانه مونسون و هشدار سریع، آموزش رفتار صحیح در فاز پاسخ و توقف ساختوسازهای سنگین در پایاب آبراههها از جمله اقداماتی است که باید برای جلوگیری از وقوع سیل و خسارات آن انجام داد. امامزاده داوود روی مسیر رودخانه ساخته شده است
محمدحسن نامی، رئیس سابق سازمان مدیریت بحران کشور، نیز درباره وقوع سیل در تهران در سالهای گذشته و بویژه سیل امام زاده داوود و راههای پیشگیری از این خطرات، میگوید: سیل امامزاده داوود حادثه بزرگی بود که خسارات زیادی نیز برجای گذاشت که این مسئله علتهای زیادی نیز داشت.
وی میافزاید: یکی از این علتها این است که سه حوزه آبگیر در منطقه بالای امامزاده داوود به یکدیگر میپیوندند و در یک مسیر همسو میشوند و در واقع امامزاده روی همین مسیر رودخانه ساخته شده است. علاوه بر اینکه امامزاده در مسیر رود ساخته شده بود، حتی مسیر زیر پل امامزاده نیز به خاطر تخلیه وسایل اضافی کاملا مسدود بود و همین مسئله باعث شد وقتی حجم آب افزایش پیدا کرد، آب از مسیر بالا بزند.
رئیس سابق سازمان مدیریت بحران کشور ادامه میدهد: زمان وقوع سیل امامزاده داوود بلافاصله نیروهای امدادی و دستگاههای مربوطه مثل جمعیت هلال احمر پای کار آمدند و عملیاتهای امدادی انجام شد؛ اما ما باید از این سیل درس بگیریم تا با پیشگیری دیگر شاهد وقوع چنین حوادثی نباشیم.
نامی ادامه میدهد: آبخیزداری، آبخوانداری، لایه روبی رودخانهها، ایجاد پروتکلهای راههای اضطراری در سیلاب، نظارت شدید بر حریم و بستر رودخانهها از جمله عواملی است که توسط نهادهای مربوطه باید انجام شود تا شاهد وقوع چنین اتفاقاتی نباشیم.
وی با تأکید بر اینکه نباید ساخت و ساز در حریم رودخانهها انجام داد، اظهار میکند: متأسفانه تغییرات اقلیمی باعث شده است تا عدهای تصور کنند که برخی رودخانههایی که خشک هستند دیگر آب نخواهند داشت و همین مسائل باعث میشود تغییراتی در حریم و بستر رودخانه انجام دهند؛ اما ممکن است به یک باره در همان حوالی رودخانه؛ بارشهای سیلآسایی رخ دهد. توسعه فضای سبز مانع جاری شدن آب و سیلابها
رئیس سابق سازمان مدیریت بحران کشور میگوید: یکی از مهمترین اقداماتی که باید انجام شود، توسعه فضای سبز است؛ چرا که توسعه فضای سبز باعث میشود که از جاری شدن آب نیز جلوگیری شود.
نامی توضیح میدهد: مثلا در غرب تهران چند گذر رودخانهای وجود دارد که مسیرهای اصلی آن را مسدود کردند، پیچی در آن ایجاد کردهاند و یا سازههایی در حریمها ساختهاند که همین مسائل باعث میشود که در این منطقه احتمال وقوع سیل بالا باشد.
وی میافزاید: در شهر تهران نیز محلهای بسیاری مثل مسیر بزرگراه امام علی (ع)، بزرگراه صیاد شیرازی و یادگار امام (ره) بستر رودخانه بودهاند که امروزه به محل تردد خودرو تبدیل شدهاند و همین تغییرات باعث میشود در صورت وقوع بارشهای سیلآسا، فاجعهای رخ دهد. همچنین متأسفانه در این اتوبانها شاهد ساخت دیوارهای بسیار بلند هستیم که این مسئله نیز نجات افراد را سختتر میکند.
نام اظهار میکند: در این زمینه مردم نیز باید مراقب رودخانهها باشند، متأسفانه شاهد هستیم حریم و بستر رودخانهها علاوه بر اینکه محل ساخت و ساز شدهاند، حتی محل تخلیه نخاله و وسایل اضافی خانهها نیز شدهاند که همین مسائل باعث مسدود شدن مسیر آب میشود و در صورت بروز بارشهای سیلآسا امکان عبور آب را غیرممکن میکند. بنابراین به مردم توصیه میکنیم به هیچ وجه آشغالهای بزرگ خود را در حریم رودخانهها رها نکنند. لایهروبی و تشدید نظارت در حریم رودخانهها، چاره جلوگیری از وقوع سیل
احمد صادقی، عضو شورای شهر تهران، نیز با اشاره به اینکه هفت رود دره از اطراف تهران به سمت داخل شهر وجود دارد که با توجه به شیب زیادی که دارند، لبریز آبی به دشت تهران ایجاد میکنند، میافزاید: تا زمانی که افرادی که در تهران زندگی میکنند، طبیعت را دستکاری نکنند و در مسیرهای آب راهی تغییری ایجاد نکنند، نگرانی برای وقوع سیل وجود ندارد؛ اما وقتی تغییر و ساخت وسازی در حریم رودخانهها انجام میشود، یا مسیرهای رودخانهای به هر دلیلی مسدود میشوند امکان وقوع سیل نیز بالا میرود.
عضو شورای شهر تهران ادامه میدهد: این تغییرات شامل ساخت و ساز تفرجگاهها، کارگاهها، ساختمانها، رستورانها و تخلیه نخالهها هستند که وقتی به هر دلیلی در حریم رودخانه رخ دهند، باعث میشوند آب از مسیر اصلی خود خارج شود.
صادقی میگوید: علاوه بر اینکه نباید در حریم رودخانهها تغییری ایجاد کرد، مسئله لایه روبی از رودخانهها نیز بسیار اهمیت دارد که باید توسط مسئولان هرساله و به موقع انجام شود.
وی ادامه میدهد: اگر در بخش مدیریت شهری، لایه روبیها انجام شود، آب با هر حجی هم که وارد شود، از مسیر عبور میکند و مشکلی به وجود نمیآید. به عنوان مثال فروردین سال ۹۷ بارندگی عظیمی در تهران رخ داد، اما چون از شش ماه قبل اقدامات لازم لایه روبی و پاکسازی انجام شده بود و هشدار نیز صادر شده بود و مردم در اطراف رودخانهها حضور نداشتند، حجم بالای آب که نامتعارف نیز بود بدون هیچ مشکلی از روددرهها به خارج از تهران عبور کرد و ظرفیت آنها را پر کرد.
عضو شورای شهر تهران ادامه میدهد: سالهاست سیستم «هشدار سریع» در روددرههای تهران مثل خرگوشدره نصب شده و هر زمان میزان آب از حد نرمال خارج شود این سیستمها به سازمان مدیریت بحران هشدار میدهند تا اقدامات پیشگیرانه انجام شود.
صادقی در پاسخ به این سوال که پایتخت آمادگی لازم برای مواجه با سیل احتمالی را دارد یا خیر؟ میگوید: بله دارد؛ اما علت سیل امامزاده داوود ایجاد کارگاههایی در بستر رودخانه وعدم لایه روبی رودخانه بود که اگر این رفع موانع و لایه روبیها انجام شود، هیچ مشکلی وجود ندارد.
رئیس سابق سازمان مدیریت بحران تهران میافزاید: سازمانهای مربوطه باید به صورت مستمر از بستر رودخانهها بازدید کنند و رفع موانع و لایه روبیها را بررسی کنند. همچنین با بررسی هشدارهای سازمان هواشناسی و رصد دوربینهای شهری نیز وقوع سیل را میتوان مشاهده کرد.
شاید بتوان گفت که تهران آمادگیهای نسبی در زمینه وقوع زلزله دارد، اما درباره سیل، اظهارنظرهای متفاوتی وجود دارد که در صورت جاری شدن سیلاب، عوامل مختلفی مثل تغییر در حریم رودخانهها، مسدود کردن مسیرهای آبی، عدم لایه روبی و غیره در این باره نقش خواهند داشت، وقوع سیل در شهری مثل تهران نه یک پیش بینی بلکه یک واقعیت هیدرولوژیک است و باید برای آن آماده بود تا دیگر تلفاتی در این باره نداشته باشیم. منبع : ایسنا
