فرسودگی شغلی، پیامد مستقیم استرس مزمن در محیط کار است.
سازمان بهداشت جهانی این پدیده را به عنوان یک سندرم ناشی از استرس شغلی مدیریتنشده طبقهبندی کرده و نه یک اختلال پزشکی، بلکه یک پدیده شغلی محسوب میشود .
به بیان خاطره اکبری روانشناس و نویسنده کتاب راه سلامتی فرسودگی شغلی دارای سه مؤلفه اصلی است که عبارتند از خستگی عاطفی و کاهش انرژی، افزایش فاصله ذهنی از کار یا ایجاد احساسات منفی و بدبینی نسبت به شغل، و کاهش احساس کارآمدی و موفقیت حرفهای . مطالعات نشان میدهند که خستگی عاطفی در میان خبرنگاران، صرفنظر از سن و سابقه کار، شایعترین مؤلفه است و سهم عمدهای در بروز فرسودگی دارد . در مقابل، ارزیابی منفی از موفقیتهای شغلی در میان خبرنگاران جوانتر و کمسابقهتر بیشتر دیده میشود، در حالی که خبرنگاران با تجربهتر، خود را توانمندتر و خلاقتر ارزیابی میکنند . با وجود تلاشهای فردی برای کاهش استرس، فرسودگی شغلی اساساً یک مسئله سازمانی است و راهکارهای خودمراقبتی به تنهایی نمیتوانند آن را حل کنند؛ بلکه نیازمند تغییرات ساختاری در محیط کار و مدیریت است . پژوهشها حاکی از آن است که حدود هفتاد درصد از خبرنگاران فرسودگی شغلی مرتبط با کار را تجربه کردهاند و این معضل به ویژه در میان زنان و جوانان شایعتر است .
سلامت روان و فرسودگی شغلی خبرنگاران نشان میدهد که این معضل به یک بحران جهانی در صنعت رسانه تبدیل شده است. مطالعات متعدد بر روی جمعیتهای مختلف از جمله خبرنگاران در یونان، صربستان، بنگلادش، پاکستان و آمریکا، همگی به سطح هشداردهندهای از استرس، اضطراب، افسردگی و نشانههای اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) در میان فعالان این حوزه اذعان دارند. این پژوهشها با بهرهگیری از ابزارهای معتبر سنجش مانند پرسشنامه فرسودگی شغلی ماسلاچ (MBI) و مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس (DASS-21)، تصویر روشنی از آسیبپذیری روانی خبرنگاران در مواجهه با فشارهای کاری ترسیم کردهاند. برای مثال، بررسیهای میدانی در بنگلادش حاکی از آن است که حدود سی درصد از خبرنگاران میدانی به درجاتی از فرسودگی شغلی دچار هستند و بیش از نیمی از آنها از راهکارهای مقابلهای ناسالم نظیر اجتناب یا مصرف مواد استفاده میکنند . این آمار و ارقام، زنگ خطری جدی برای سلامت یک صنعت حیاتی و نقش آن در تحقق دموکراسی و شفافیت به صدا درآورده است.
درک عمیقتر از این مسئله، نیازمند شناخت عوامل ساختاری و سازمانی زمینهساز فرسودگی شغلی است. پژوهشها نشان میدهد که فشارهای ناشی از چرخه خبری بیستوچهارساعته، ناامنی شغلی، حقوق ناکافی و کمبود نیروی انسانی در تحریریهها، از جمله مهمترین دلایل ایجاد استرس مزمن و تحلیل رفتن انرژی روانی خبرنگاران محسوب میشوند . مدلهای نظری معتبری مانند مدل «تقاضا-منابع شغلی» (JD-R) و نظریه «حفظ منابع» (COR) چارچوب مناسبی برای تحلیل این پدیده ارائه میدهند. بر اساس این نظریهها، فرسودگی شغلی زمانی رخ میدهد که تقاضاهای شغلی از منابع موجود برای مقابله با آنها فراتر رود و این عدم تعادل، منجر به کاهش تدریجی انرژی و در نهایت خستگی مزمن و بیاعتمادی حرفهای میشود . همهگیری کووید-۱۹ نیز به عنوان یک عامل تشدیدکننده قدرتمند عمل کرد و با افزایش حجم کار، دورکاری اجباری و انزوای اجتماعی، فشار روانی مضاعفی را به خبرنگاران وارد ساخت .
با وجود این چالشهای عظیم، مفهوم تابآوری به عنوان یک استراتژی کلیدی و امیدوارکننده برای مقابله با فرسودگی شغلی و حفظ سلامت روان در صنعت روزنامهنگاری مطرح شده است.
تابآوری در این زمینه تنها به معنای ویژگیهای فردی مانند سرسختی و توانایی تحمل فشار نیست، بلکه به یک مفهوم چندوجهی و سیستمی تبدیل شده است که هم به توانمندیهای شخصی و هم به حمایتهای سازمانی و اجتماعی وابسته است . تحقیقات گسترده بر روی خبرنگاران یونانی نشان میدهد که وجود یک سیستم حمایت اجتماعی قوی، از جمله روابط حمایتگرانه با همکاران و سرپرستان، به طور مستقیم با کاهش سطح فرسودگی شغلی و افزایش ظرفیت روانی برای مقابله با سختیها مرتبط است . این یافته به وضوح نشان میدهد که خبرنگارانی که از حمایت همسالان و سرپرستان خود برخوردارند، بهتر میتوانند فشارهای روحی ناشی از تهیه گزارشهای دشوار و تروماتیک را مدیریت کنند.
برنامههای عملی برای ارتقای تابآوری در سطح جهانی در حال اجرا هستند و نتایج امیدوارکنندهای به همراه داشتهاند. شبکههای حمایت همتا (Peer Support) که در سازمانهای خبری بزرگی مانند CBC/Radio-Canada در کانادا و بیبیسی در بریتانیا راهاندازی شدهاند، به عنوان یکی از مؤثرترین راهکارهای سازمانی شناسایی شدهاند . این برنامهها با آموزش خبرنگاران داوطلب برای ارائه کمکهای روانی اولیه به همکاران خود، فضایی امن برای گفتگو درباره استرسهای شغلی و تروما ایجاد میکنند و به کاهش انگ اجتماعی مرتبط با مشکلات سلامت روان کمک میشود . به موازات این اقدامات، سازمانهایی مانند مرکز جهانی تروما و روزنامهنگاری و بنیاد بینالمللی زنان رسانه (IWMF) با ارائه مشاورههای تخصصی، آموزشهای ایمنی و ایجاد شبکههایی از سفیران ایمنی، به دنبال نهادینهسازی فرهنگ مراقبت از سلامت روان در تحریریههای محلی و کمربرخوردار هستند . این تلاشها نشان میدهد که تابآوری یک مهارت قابل آموختن و تقویت است که با سرمایهگذاری سازمانی و رویکردی انسانی، میتواند به یکی از ارکان اصلی فرهنگ سازمانی تبدیل شود.
با این حال، پژوهشها بر این نکته تأکید دارند که راهکارهای فردی و سازمانی نباید به عنوان جایگزین یکدیگر، بلکه به عنوان مکمل هم در نظر گرفته شوند. در حالی که راهبردهای فردی مانند تعیین مرزهای کاری، ورزش منظم، تمرینات ذهنآگاهی و مدیریت زمان میتوانند به کاهش موقت علائم فرسودگی کمک کنند، اما برای حل ریشهای مسئله، تغییرات ساختاری در سطح صنعت و سیاستگذاری کلان ضروری است . شکاف عمیق بین نیازهای روانی خبرنگاران و حمایتهای موجود، به ویژه در کشورهای در حال توسعه و برای خبرنگاران آزاد (فریلنسر)، یک چالش جدی است که نیازمند عزم جدی نهادهای نظارتی، اتحادیههای صنفی و مدیران رسانههاست . در واقع، پیادهسازی سیاستهای جامعی که شامل بازتوزیع عادلانه بار کاری، ایجاد رهبری مبتنی بر همدلی، ارائه دسترسی آسان به خدمات رواندرمانی و گنجاندن آموزشهای تابآوری در دورههای دانشگاهی روزنامهنگاری باشد، میتواند به طور چشمگیری از شدت این بحران بکاهد .
خاتمه سخن اینکه نتیجهگیری نهایی از مرور نظاممند پژوهشهای موجود حاکی از آن است که فرسودگی شغلی و فشارهای روانی، نه یک نقص فردی، بلکه نتیجه اجتنابناپذیر یک سیستم کاری ناپایدار و کمتوجه به سرمایههای انسانی است. برای مقابله با این تهدید جدی، باید نگاه صرفاً بالینی و فردی به این مسئله را کنار گذاشته و با درک پیچیدگیهای آن، به سمت راهحلهای سیستمی و چندسطحی حرکت کرد. خبرنگاران به عنوان نگهبانان حقیقت و شفافیت در جوامع دموکراتیک، سزاوار محیطهای کاری هستند که در آنها سلامت روان نه یک امتیاز، بلکه یک اصل اساسی و حق مسلم تلقی شود. سرمایهگذاری بر روی برنامههای مبتنی بر شواهد برای ارتقای تابآوری و ایجاد تحول در فرهنگ سازمانی رسانهها، نه تنها به حفظ نیروی کار متخصص و باانگیزه کمک میکند، بلکه به طور مستقیم بر کیفیت اطلاعاتی که به جامعه میرسد و در نهایت، بر سلامت کل اکوسیستم اطلاعاتی تأثیر میگذارد. سلامت روان خبرنگاران، خط مقدم دفاع از آزادی بیان و دموکراسی است. اولین کارگاه آموزشی تابآوری ویژه خبرنگاران در ایران، در تاریخ ۳۰ بهمن ماه سال ۱۳۹۵ در شهر کرمانشاه برگزار شده است این رویداد به همت بسیج رسانه استان کرمانشاه و با همکاری دکتر محمدرضا مقدسی، که از ایشان به عنوان بنیانگذار خانه تابآوری ایران یاد میشود، برنامهریزی و اجرا گردید .
