اصطلاح عناصر نادر خاکی به مجموعهای از ۱۷ عنصر شامل ۱۵ عنصر لانتانیدی، بهعلاوه اسکاندیم و ایتریم اطلاق میشود. این عناصر از نظر زمینشیمیایی شباهتهای زیادی به یکدیگر دارند، اما تفاوتهای کوچک در شعاع یونی و رفتار شیمیایی آنها موجب میشود در فرآیندهای زمینشناسی، کانیسازی و فرآوری، رفتار متفاوتی از خود نشان دهند. از نظر کاربردی نیز همه این عناصر ارزش و اهمیت یکسانی ندارند.
عناصر سبک مانند لانتانوم، سریم، نئودیمیم و پراسئودیمیم، در کنار عناصر سنگینتر مانند دیسپروزیم، تربیوم، ایتریم و اربیوم، در فناوریهای متفاوتی به کار میروند. به همین دلیل، امروزه صرفاً میزان مجموع REE در یک کانسار معیار مناسبی برای ارزیابی اهمیت اقتصادی آن نیست و نوع عنصر، نسبت عناصر سبک و سنگین، میزان نئودیمیم و پراسئودیمیم، قابلیت بازیابی و امکان تولید محصول با خلوص بالا اهمیت تعیینکننده دارند.
اهمیت جهانی عناصر نادر خاکی عمدتاً از ارتباط مستقیم آنها با فناوریهای پیشرفته ناشی میشود. آهنرباهای دائمی NdFeB که بر پایه نئودیمیم و پراسئودیمیم و در برخی کاربردها با افزودن دیسپروزیم و تربیوم ساخته میشوند، در خودروهای برقی، توربینهای بادی، موتورهای صنعتی، رباتیک، پهپادها، تجهیزات الکترونیکی، سامانههای دفاعی و بسیاری از تجهیزات پیشرفته کاربرد دارند.
سایر عناصر نادر خاکی نیز در صنایع شیشه و سرامیک، کاتالیستها، فیبر نوری، لیزر، تجهیزات پزشکی، صنایع هوافضا و فناوریهای الکترونیکی مورد استفاده قرار میگیرند. گزارشهای جدید آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد که عناصر نادر خاکی مغناطیسی در میان مواد معدنی با بالاترین ریسک زنجیره تأمین قرار گرفتهاند؛ زیرا تمرکز تولید و بهویژه پالایش آنها بسیار بالاست.
در سال ۲۰۲۴ چین حدود ۶۰ درصد تولید معدنی عناصر نادر خاکی مورد استفاده در آهنرباها و حدود ۹۱ درصد ظرفیت پالایش آنها را در اختیار داشته و سهم چین از تولید آهنرباهای دائم سینترشده نیز به حدود ۹۴ درصد رسیده است.
این تمرکز زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم در سالهای اخیر موضوع عناصر نادر خاکی از حوزه اقتصاد معدن وارد حوزه ژئوپلیتیک شده است. محدودیتهای صادراتی چین در سال ۲۰۲۵ نشان داد که وابستگی شدید جهان به یک یا چند تأمینکننده میتواند در مدت کوتاهی به اختلال در …
