در بخشی از برنامه، پیام تصویری «پیرایه یغمایی»، خواهر اسماعیل یغمایی که در سیدنی استرالیا زندگی میکند، برای حاضران پخش شد: «اسماعیل فقط برادر من نبود؛ برادر معنوی همه شما بود که امروز برای یاد او گرد هم آمدهاید. او فرزند راستین ایران بود؛ فرزند خاکی که او را با آغوش باز پذیرفت. خاک، مهربان و پذیرنده است و هر کسی را بیسبب به خود راه نمیدهد.»
به گزارش ایسنا، او اسماعیل یغمایی را انسانی برخوردار از همه ویژگیهای والای اخلاقی توصیف کرد: «هر کسی که حتی برای مدتی کوتاه با او همصحبت میشد، این را درک میکرد؛ حتی اگر آشناییشان به اندازه نوشیدن یک فنجان قهوه یا یک گفتوگوی کوتاه تلفنی بود. او در کنار پژوهشهای باستانشناسی، نویسنده، پژوهشگر و شاعری توانا بود، اما این وجه از شخصیتش کمتر شناخته شد.» پس از پخش این پیام، «احمد محیططباطبایی»، رئیس انجمن ملی موزههای ایران، از تدوین یادنامهای برای اسماعیل یغمایی خبر داد و گفت پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، با همکاری جمعی از استادان و پژوهشگران، در حال گردآوری مقالات، خاطرات و اسناد مربوط به این باستانشناس است. جدیترین مخالف تخریب محوطههای تاریخی
سپس «فخری دانشپور پرور»، باستانشناس و از همکاران قدیمی اسماعیل یغمایی، نخستین کسی بود که از سالهای همکاری با او در میدانهای باستانشناسی گفت؛ همکاریای که به کاوشهای هفتتپه در سالهای ۱۳۴۶ و ۱۳۴۷، به سرپرستی زندهیاد عزتالله نگهبان، پدر باستانشناسی نوین ایران، بازمیگشت. او به یکی از مهمترین تجربههای حرفهای یغمایی اشاره کرد: «در هفتتپه، آرامگاه کوچکی در کنار معبد پادشاه عیلام کشف شد که ۲۳ اسکلت در آن قرار داشت. برخی از اسکلتها بهطور کامل دفن شده بودند و تعدادی دیگر بههمریخته بودند. مطالعه، تفکیک، تثبیت و مستندسازی چنین مجموعهای کار آسانی نبود، اما اسماعیل یغمایی با دقت و حوصله این پژوهش را به سرانجام رساند.» دانشپور پرور، یغمایی را باستانشناسی سختکوش و از جدیترین مخالفان تخریب محوطههای تاریخی توصیف کرد: «او در ماجراهای تپه حصار دامغان و محوطه تاریخی ارجان، با تمام توان از میراث فرهنگی دفاع کرد و هیچگاه در برابر آسیب به آثار تاریخی سکوت نکرد.» «آرمان شیشهگر»، باستانشناس و از همکاران قدیمی یغمایی، خاطراتی از دوران همکاری با او تعریف کرد و از اینکه باستانشناسان فقط در سوگ یکدیگر کنار هم جمع میشوند، ابراز تأسف کرد.
شیشهگر با اشاره به همکاری خود با اسماعیل یغمایی و حمیده چوبک در تپه حصار دامغان، از کشف اسکلت زن باردار بهعنوان یکی از مهمترین یافتههای آن کاوش یاد کرد: «یغمایی از این کشف بسیار خوشحال بود، اما آنچه او را متمایز میکرد، فقط توانایی علمیاش نبود؛ او انسانی خانوادهدوست بود و عشق عمیقی به همسر و فرزندش داشت.» او با اشاره به سالهای پایانی عمر این باستانشناس گفت: «اتفاقهایی که برای او رخ داد، باعث شد از بسیاری از دوستان و همکارانش فاصله بگیرد. آنقدر آزرده شده بود که کمتر به تماسها و پیامها پاسخ میداد و گویی از بسیاری دلگیر بود.» در بخش دیگری از این برنامه، «فاطمه علیاصغر»، روزنامهنگار و ناشر شماری از کتابهای اسماعیل یغمایی، از سالهای دشوار فعالیت حرفهای او سخن گفت و پشتکار و استقامتش را در مسیر پژوهش و انتشار آثارش ستود. در بخشی از متنی که برای این یادبود نوشته بود، آمده است: «یغمایی، تو عجب باستانشناس سرسختی بودی. جلوی عبور خط آهن ۲ از روی محوطه حصار دامغان ایستادی. تاوانش را هم دادی؛ تو را بهناحق بازنشسته کردند، اما باز کوتاه نیامدی. زیر آفتاب سوزان بوشهر، بردک سیاه را کار کردی. درخواست کردی بگذارند کاوشهایت را در سنگ سیاه ادامه دهی، اما پاسخی نگرفتی… جز مجازات. اشکهایت برای محوطه ارجان هرگز از خاطره جمعی ما پاک نمیشود. تو با اشکهایت و با ایستادگی عباس مقدم، طرح عبور لولههای آب را متوقف کردی. تو صدای بیصدای سنگ سیاه بودی. تو هفتتپه را حتی در زمان جنگ تنها نگذاشتی. تو خونهای ریختهشده از جنگ در این محوطه را از تاریخ ایران زدودی. تو شاگرد وفاداری بودی که در ایستگاه اندیمشک، دکتر نگهبان را بدرقه کردی و با هم اشک ریختید و سوت قطارها به صدا درآمد.» او در بخش دیگری از سخنرانی خود گفت: «کاری را که برای وطن کردی، ما هرگز فراموش نمیکنیم؛ تو فرزند راستین ایرانی. تو با همه وجودت یک چیز را بیش از هر چیز میخواستی؛ ایرانی سربلند و آزاد و هرگز از آن کوتاه نیامدی…» نسل نخست پاسداران میراث فرهنگی
در بخش دیگری از مراسم، «محمدابراهیم زارعی»، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، یغمایی را از چهرههای شاخص نسل نخست پاسداران میراث فرهنگی ایران توصیف کرد: «او نماینده نسلی بود که حفاظت از میراث فرهنگی را نه یک شغل، بلکه یک مسئولیت ملی میدانست.» زارعی، یغمایی را پژوهشگری اندیشمند، پرسشگر و صاحبقلم دانست: «او فقط کاوشگر گذشته نبود، بلکه با زبانی پخته و پالوده، یافتههای خود را روایت میکرد. میراث واقعی اسماعیل یغمایی، کتابها، مقالات و آثاری است که برای نسلهای آینده به یادگار گذاشته است.»
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری همچنین از تدوین یادنامهای برای اسماعیل یغمایی خبر داد: «پس از درگذشت او، با استادان و پژوهشگران داخل و خارج از کشور گفتوگو کردهایم تا ۲۶ مقاله از ۲۶ نفر گردآوری شود.» محمدرضا خلعتبری و مهرداد ملکزاده، باستانشناس، و مرجان حاجیرحیمی، خبرنگار میراث فرهنگی و مسئول روابط عمومی ایکوم ایران، از دیگر سخنرانان این برنامه بودند که از یغمایی و کوششهای او برای ایران یاد کردند.
