در روزهای گذشته، گزارشها و تصاویر بسیاری از گسترش آلودگی نفتی در سواحل جنوبی جزیره قشم، از محدوده جزایر ناز تا سلخ، منتشر شده است. در بعضی نقاط، نفت پس از رسیدن به ساحل با ماسهها ترکیب شده و بهشکل گلولههای نفتی باقی مانده است. نیروهای محیطزیست استان نیز با استفاده از پدهای جاذب، بخشی از آلودگی را جمعآوری کردهاند. جمعآوری سریع نفت ضروری است، اما پاکشدن ظاهر ساحل بهمعنای پایانیافتن اثرات آلودگی نیست. بسیاری از آبزیان و بیمهرگان ساحلی برای تغذیه و گذراندن بخشهایی از چرخه زندگی خود به پهنههای جزرومدی جنوب قشم وابستهاند. خرچنگها، نرمتنان و دیگر بیمهرگان در سطح یا میان همین رسوبات زندگی میکنند. ورود نفت به این پهنهها و ترکیبشدن آن با رسوبات میتواند پیامدهایی فراتر از آنچه بر سطح ساحل دیده میشود، داشته باشد. بسته به نوع نفت، میزان آلودگی و مدت مواجهه، ترکیبات نفتی میتوانند موجب مرگومیر آبزیان شوند یا در بلندمدت بر رشد، تغذیه و تولیدمثل آنها اثر بگذارند. این موجودات بخشی از شبکه غذایی ساحل و منبع تغذیه ماهیان و بسیاری از پرندگان کنارآبزیاند. ماهیان این دریا نیز در نهایت به سفره مردم راه پیدا میکنند. سواحل جنوبی قشم یکی از زیستگاههای مهم تغذیه و استراحت پرندگان آبزی و کنارآبزی جزیره است. در پایشهایی که طی سالهای گذشته در این منطقه داشتهام، بهویژه در محدوده مسن، سهیلی و جنگلهای دستکاشت حرا در نقاشه، جمعیتهای چشمگیری از این پرندگان را دیدهام. آنها هنگام جزر برای تغذیه به این پهنهها وابستهاند. اثرات آلودگی نفتی بر پرندگان فقط زمانی بروز نمیکند که پرندهای مستقیماً به نفت آغشته شود. آسیبدیدن منابع غذایی و کاهش کیفیت زیستگاه نیز میتواند بر آنها اثر بگذارد. در تماس مستقیم، نفت خاصیت آبگریزی و عایقبودن پرها را مختل میکند. همچنین ممکن است هنگام تمیزکردن پرهای آلوده، وارد بدن پرنده شود. در همین محدوده، شیبدراز یکی از مناطق مهم تخمگذاری لاکپشت پوزهعقابی است. هرچند اکنون فصل تخمگذاری این گونه نیست، لاکپشتها در آبهای این محدوده حضور دارند. آنها برای تنفس به سطح آب میآیند و در صورت وجود نفت، ممکن است از طریق تماس مستقیم، تنفس در سطح آب یا تغذیه از مواد آلوده در معرض ترکیبات نفتی قرار گیرند. به همین دلیل، بررسی پیامدهای این آلودگی نباید به خط ساحلی محدود بماند. جنگلهای دستکاشت حرا با قدمتی نزدیک به ۲۰ سال و پوشش گیاهی ساحلی نیز بخشی از همین اکوسیستماند که به نفت آلوده شدهاند. نفت میتواند در رسوبات مانگرو باقی بماند و با پوشاندن ریشههای هوایی و ایجاد اختلال در تنفس ریشهها، به گیاه آسیب برساند. نگرانی دیگر، احتمال جابهجایی آلودگی و رسیدن آن به جنگلهای حرای شمال جزیره است؛ منطقهای حفاظتشده و بخشی از ذخیرهگاه زیستکره حرا که علاوه بر ارزش حفاظتی، زیستگاهی مهم برای آبزیان و پرندگان است. رسیدن نفت به چنین منطقهای میتواند دامنه پیامدهای این آلودگی را بسیار گستردهتر کند. زمان وقوع آلودگی نیز اهمیت دارد. در این روزها دامنه جزرومد در منطقه بالاست و جریانهای جزرومدی، همراه با باد و شرایط دریا، میتوانند در جابهجایی آلودگی نقش داشته باشند. بنابراین، نقاطی که امروز نشانههای آلودگی نفتی در آنها دیده میشود، لزوماً همه محدودهای نیست که باید بررسی شود. در قشم نمیتوان درباره سلامت دریا سخن گفت و زندگی مردم را از آن جدا کرد. برای بسیاری از خانوادههای محلی، ماهی فقط منبع درآمد نیست؛ بخشی از سفره خانواده است. بسیاری از مردم ماهیگیری میکنند و بخشی از صید خود را به مصرف خانواده میرسانند. بنابراین، یکی از پرسشهای مهم پس از این اتفاق، سلامت آبزیانی است که به سفره مردم راه پیدا میکنند. ساکنان محلی گزارش دادهاند که ماهیهای بیاح و صافی صیدشده در روزهای اخیر بوی گازوئیل میدهند. این مشاهده بهتنهایی آلودگی ماهیها را اثبات نمیکند، اما در شرایط کنونی دلیلی جدی برای بررسی و نمونهبرداری از آبزیان منطقه است. وقتی بخشی از غذای مردم مستقیماً از همین دریا تأمین میشود، بررسی سلامت آبزیان دیگر فقط یک مسئله محیطزیستی نیست؛ با سلامت عمومی نیز ارتباط دارد. همین نگرانی درباره آب ورودی مزارع پرورش میگوی منطقه وجود دارد.
زندگی مردم قشم با دریا گره خورده و معیشت آنان به سلامت همین اکوسیستم وابسته است. اقدامات انجامشده برای پاکسازی، نخستین گام ضروری است، اما پس از پاکسازی پرسشهای دیگری باقی میماند: آیا از آب و رسوبات نمونهبرداری میشود؟ آیا وضعیت موجودات وابسته به پهنههای جزرومدی بررسی میشود؟ آب ورودی مزارع پرورش میگو و آبزیانی که مردم صید و مصرف میکنند، چگونه آزمایش میشوند؟ آیا پرندگان، لاکپشتهای دریایی و جنگلهای حرا در روزها و هفتههای آینده پایش میشوند؟ چند روز دیگر ممکن است ساحل دوباره تمیز به نظر برسد و لکه سیاهی روی آب باقی نماند؛ اما پاکشدن آنچه با چشم دیده میشود، لزوماً بهمعنای پایانیافتن پیامدهای آلودگی نیست.
