با وجود بیش از چهار دهه تحریم آمریکا، ایران همچنان به منابع ارزی و ارزش دلاری دسترسی دارد؛ اما نه لزوما از مسیر بانکهای بینالمللی. نفت، صادرات غیرنفتی، یوان چین، شبکه صرافیها و واسطههای مالی، مرزهای عراق و افغانستان، ارزهای دیجیتال و طلا، مجموعهای از مسیرها را شکل دادهاند که تهران از طریق آنها درآمدهای خارجی خود را به ارز و دارایی قابل استفاده تبدیل میکند.
در این میان، نفت همچنان مهمترین منبع درآمد ارزی ایران است. پس از تشدید تحریمها و محدود شدن دسترسی تهران به نظام مالی بینالمللی، بخش قابل توجهی از درآمد نفتی ایران دیگر مستقیما به دلار دریافت نمیشود. چین از سال ۲۰۲۳ به خریدار اصلی نفت ایران تبدیل شده و بخش زیادی از معاملات با این کشور با یوان و از طریق بانکها و شرکتهای واسطه انجام میشود.
بر اساس برآورد شرکت «دیلور» که در حوزه انرژی فعالیت میکند، تخفیف نفت ایران به مشتریان چینی در سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۴ تا ۱۷ دلار در هر بشکه رسیده است. با این حال، همین مسیر همچنان میلیاردها دلار درآمد برای ایران ایجاد میکند که میتواند در مراحل بعدی به ارزهای دیگر یا داراییهای قابل استفاده تبدیل شود.
شبکه صرافیها و واسطههای مالی
یوان بهتنهایی تمام نیازهای ارزی ایران را تأمین نمیکند. به همین دلیل، شبکهای از صرافیها، شرکتهای واسطه و مجموعههای تجاری در کشورهایی مانند امارات، هنگکنگ و سنگاپور برای تبدیل درآمدهای نفتی به دلار، درهم و سایر ارزها مورد استفاده قرار میگیرند.
وزارت خزانهداری آمریکا این شبکه را نوعی «بانکداری سایه» توصیف کرده است؛ شبکهای که بخشی از خدمات نظام بانکی سنتی را خارج از کانالهای رسمی ارائه میدهد و به ایران امکان میدهد بخشی از درآمدهای صادراتی خود را جابهجا و قابل استفاده کند.
صادرات غیرنفتی؛ منبع مهم درآمد ارزی
ایران علاوه بر نفت، از صادرات پتروشیمی، فولاد، مواد معدنی، محصولات کشاورزی و دیگر کالاها نیز درآمد ارزی کسب میکند. طبق آمار وزارت صنعت ایران، ارزش صادرات غیرنفتی در سال منتهی به مارس ۲۰۲۵ حدود ۵۷.۸ میلیارد دلار بوده است.
بخش مهمی از این درآمدها باید به چرخه اقتصادی کشور بازگردد و از طریق سازوکارهایی مانند سامانه «نیما» در اختیار واردکنندگان قرار گیرد. با این حال، تفاوت نرخهای …
