در آستانه ۱۷ مرداد و روز خبرنگار، مطبوعات ایران یکی از چهرههای نسل قدیم و متانتپیشه خود را از دست داد. ابوالقاسم قاسمزاده، روزنامهنگار، نویسنده و مدیر فرهنگی پیشکسوت در ۷۷ سالگی بر اثر عارضه قلبی درگذشت؛ چهرهای که نهتنها با ستون معروف «محک» در روزنامه اطلاعات شناخته میشد بلکه پیونددهنده عرصههای سیاسی، اجرایی و مطبوعاتی در چند دهه گذشته بود.
مراسم بدرقه پیکر او از مقابل ساختمان روزنامه اطلاعات با حضور ترکیبی از چهرههای سیاسی جناحهای مختلف، مدیران ارشد فرهنگی و فعالان رسانهای برگزار شد؛ حضوری که بیش از هر چیز نمادی از موقعیت میانجیگرانه و موقعیت اجتماعی او در ساختار سیاسی و فرهنگی کشور بهشمار میآمد.
وداع در مؤسسه اطلاعات
حضور چهرههایی چون سیدمحمد خاتمی (که اقامه نماز بر پیکر او را برعهده داشت)، سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محمدجواد ظریف، ناصر همتی و حسین انتظامی در مراسم تشییع، نشاندهنده وزنه سیاسی و اعتباری بود که قاسمزاده طی سالها فعالیت مستقل و مطبوعاتی برای خود ساخته بود. در این مراسم جلال رفیع، روزنامهنگار پیشکسوت روزنامه اطلاعات، با لحنی متأثر از مواجهه ناگهانی با مرگ همکار قدیمیاش سخن گفت و از منش آرام و اخلاق حرفهای قاسمزاده یاد کرد. زینب قاسمزاده، فرزند این روزنامهنگار فقید نیز با قرائت شعری از پدرش به ابعاد کمتر دیده شده شخصیت ادبی او پرداخت.
کارنامهای میان حاکمیت و فضای مطبوعاتی
بررسی سوابق ابوالقاسم قاسمزاده نشان میدهد که او از معدود چهرههای رسانهای بود که توانست میان سمتهای ارشد اجرایی و استقلال قلم، توازن برقرار کند. او در دهه ۶۰ مسئولیتهای کلیدی مانند قائممقامی سازمان صداوسیما و معاونت برونمرزی این رسانه را برعهده داشت و در دوران ریاستجمهوری سیدمحمد خاتمی نیز در مقام مشاور رئیسجمهور فعالیت میکرد.
با این حال بخش عمدهای از اعتبار حرفهای او نه از سوابق دولتی بلکه از تداوم حضورش در روزنامه اطلاعات و نگارش مداوم ستون «محک» نشأت میگرفت. تحلیلهای او در حوزه مسائل سیاسی، بینالمللی و اجتماعی غالباً با لحنی متین، عاری از تندرویهای سیاسی رایج و متمرکز بر «فرهنگ گفتوگو» نگاشته میشد؛ ویژگیهایی که محمدرضا نوروزپور، معاون وزیر ارشاد نیز در پیام تسلیت خود از آن بهعنوان «متانت قلم و سرمایه الهامبخش برای نسلهای جدید» یاد کرد.
میراث یک نسل؛ متانت در روزگار قطبیشده
درگذشت قاسمزاده، بازخوانی دوباره نقشی است که روزنامهنگاران نسل او در تعدیل فضای سیاسی و حفظ استانداردهای اخلاق حرفهای ایفا میکردند. او که داماد آیتالله موسویاردبیلی نیز بود، توانست بدون غرق شدن در بازیهای جناحی، مرجعیت قلم خود را حفظ کند.
خاموشی صدای او در روزهایی که مطبوعات ایران با چالشهای گوناگون ساختاری و مرجعیت رسانهای مواجه هستند، خروج یکی دیگر از نمایندگان سنتی «اخلاقمداری و اعتدال» از صحنه عمومی کشور محسوب میشود؛ میراثی که به گواه حاضران در مراسم بدرقهاش بیش از هر عنوان اجرایی دیگری در یادها خواهد ماند.
