در میان انبوه القاب بلند امام رضا (ع)، لقب «عالم آلمحمد» همچون گوهری تابناک، اما کمترپرداختهشده، شایسته بازخوانی است. عموم مردم، آن حضرت را با رأفت و مهربانی شان، بهویژه در جریان مشهور «ضامن آهو» میشناسند و البته این جلوه رحیمانه، بخشی از سیمای ملکوتی ایشان است. اما پرسش اینجاست که چرا در روایات و ادعیه مأثوره، بر «علم» امامرضا (ع) چنین تأکید شده است که به «عالم آلمحمد» ملقب شدهاند؟ گویی تاریخ، برای این امام، نقشی فراتر از یک امام مهربان رقم زده است؛ نقشی عالمانه در میدان رویارویی تمدنها. صحنهای برای اثبات حقانیت اهلبیت (ع)
ریشههای این لقب را باید در عصر امامرضا (ع) جست؛ روزگاری که نهضت ترجمه در بغداد، اوج گرفته بود و آرای ادیان و مکاتب گوناگون، از مسیحیت و یهودیت تا زرتشتیگری و صابئین و نیز نحلههای کلامی، چون معتزله و دهریون، در جامعه اسلامی رسوخ کرده بود. مأمون عباسی، برای مشروعیتبخشی به خلافت خود و نیز مهار امام (ع)، مجالس مناظرهای با حضور بزرگان ادیان ترتیب میداد، بیآنکه گمان برد این مجالس به صحنهای برای اثبات حقانیت اهلبیت (ع) و نمایاندن میراث علمی امامان بدل خواهد شد.
حضرت رضا (ع) در این مناظرات، با تکیه بر موعظه و برهان و منطق و با بهرهگیری از نصوص خود اهلکتاب، چون انجیل و تورات، پرسشها را پاسخ میگفتند. این توانایی، جز با علمی الهی و احاطه بر همه علوم ادیان، میسر نبود؛ علمی که به تعبیر قرآن، «آتَیْنَاهُ رَحْمَه مِنْ عِنْدِنَا وَ عَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا: از خزائن غیب سرچشمه میگیرد، نه از مدرسه و کتاب بشری صرف.» (کهف: ۶۵)
روایت مشهوری از پیامبر اکرم (ص)، جایگاه علمی امامرضا (ع) را پیشاپیش ترسیم کرده است. در حدیثی که شیخصدوق در «عیوناخبارالرضا» نقل میکند، رسول خدا (ص) به امامحسین (ع) میفرمایند: «یَخْرُجُ مِنْ صُلْبِکَ عَالِمٌ یَمْلَأُ اللهُ بِهِ الْأَرْضَ عِلْماً وَ حِکْمَه: از صلب تو عالمی خارج میشود که خداوند، زمین را بهواسطه او از علم و حکمت آکنده میسازد.» همچنین امامکاظم (ع) خطاب به فرزندشان میفرمودند: «أَنْتَ عَالِمُ آلِمُحَمَّدٍ». این احادیث نشان میدهد که علم امامرضا (ع)، تنها یک دانش عصری نبوده، بلکه تحقق وعدهای الهی برای حفظ دین در سختترین گردابهای فکری بوده است. کلاس درس گفتوگوی آرام …
