درختچه‌ای شورپسند برای بهبود کیفیت خاک مناطق بیابانی

ایسنا/در مطالعه‌ای جدید درباره پوشش گیاهی مناطق بیابانی، نقش اکولوژیکی یک درختچه مقاوم به خشکی در پویایی مواد مغذی و فعالیت میکروبی خاک بررسی شده است؛ موضوعی که برای احیای اراضی شور اهمیت دارد.

درختچه‌های شورگز از جمله گیاهانی هستند که توانایی بالایی در تحمل شوری و کم‌آبی دارند و در بسیاری از مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان، از جمله ایران، گسترش یافته‌اند. این گیاهان به دلیل ویژگی‌های خاص خود، مانند توانایی ترشح نمک از طریق برگ‌ها و داشتن ریشه‌های عمیق، می‌توانند بر خاک اطرافشان اثر بگذارند. بقایای گیاهی این درختچه‌ها نیز معمولاً حاوی نمک است و پس از ریزش روی خاک، می‌تواند ترکیب شیمیایی آن را تغییر دهد. به همین دلیل، شورگز در برخی مناطق به عنوان بخشی از پوشش بومی و حتی عاملی برای بهبود خاک شناخته می‌شود، اما در برخی نقاط دیگر، به دلیل افزایش شوری، اثرات منفی هم گزارش شده است.

استان خوزستان یکی از مناطق گرم و خشک کشور است که با مشکلاتی مانند شوری خاک، کاهش پوشش گیاهی و روند رو به گسترش بیابان‌زایی روبه‌روست. در چنین شرایطی، شناخت دقیق اثر گونه‌های گیاهی مقاوم به شوری بر خاک اهمیت زیادی دارد. اگر حضور یک گونه بتواند باعث افزایش مواد آلی یا تقویت فعالیت موجودات ریز خاک شود، می‌توان از آن در برنامه‌های احیای سرزمین استفاده کرد. در مقابل، اگر موجب افزایش شوری و کاهش تنوع گیاهی شود، لازم است در مدیریت آن تجدیدنظر شود. به همین دلیل، بررسی علمی و مقایسه خاک زیر پوشش این درختچه با خاک بدون پوشش گیاهی، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار مدیران منابع طبیعی قرار دهد.

در پژوهشی که در همین زمینه توسط بنفشه یثربی از بخش تحقیقات منابع طبیعی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، به همراه سه همکار سازمانی خود انجام شده است، نقش اکولوژیکی گیاهی به نام «شورگز» در تغییر ویژگی‌های خاک مناطق فراخشک خوزستان مورد بررسی دقیق و علمی قرار گرفته است. این پژوهش به طور مشخص به بررسی تأثیر این درختچه بر ویژگی‌های شیمیایی و زیستی خاک در رویشگاه شادگان پرداخت و تلاش کرد روشن کند حضور آن چه تغییری در مواد مغذی و فعالیت زیستی خاک ایجاد می‌کند.

در این مطالعه، پژوهشگران برای مقایسه دقیق، از دو وضعیت نمونه‌برداری کردند: خاک زیر تاج درختچه شورگز و خاک بدون پوشش این گیاه به عنوان شاهد. از هر وضعیت پنج تکرار نمونه‌برداری انجام شد تا نتایج قابل اعتمادتر باشد. سپس ویژگی‌های شیمیایی خاک مانند میزان شوری، سدیم، پتاسیم، فسفر، کلسیم، منیزیم، آهن، منگنز و کربن آلی اندازه‌گیری شد. علاوه بر آن، شاخص‌های زیستی خاک نیز بررسی شد. سپس داده‌های به‌دست‌آمده با روش‌های آماری بررسی و مقایسه شدند تا مشخص شود تفاوت‌ها معنادار هستند یا خیر.

نتایج این بررسی‌ها نشان دادند مقدار کربن آلی خاک زیر تاج شورگز به طور قابل توجهی بیشتر از خاک بدون پوشش بود. کربن آلی یکی از شاخص‌های مهم کیفیت خاک است و افزایش آن معمولاً به معنای حاصلخیزی بیشتر و توان نگهداری بهتر آب و مواد غذایی است.

همچنین مقدار کربن موجود در توده میکروبی خاک و پتانسیل نیتریفیکاسیون در خاک زیر شورگز به ترتیب حدود ۲۵ و ۳۰ درصد بیشتر از شاهد بود. این یافته‌ها نشان می‌دهند فعالیت زیستی خاک در سایه این درختچه تقویت شده است.

بر این اساس پژوهشگران نتیجه گرفتند که تاج پوشش شورگز با افزایش ورود بقایای گیاهی و ایجاد شرایط ریزاقلیمی مناسب‌تر، کیفیت زیستی خاک را بهبود می‌دهد و می‌تواند در پایداری اکوسیستم‌های شکننده نقش داشته باشد.

بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، افزایش ماده آلی و فعالیت میکروبی در زیر شورگز نشان می‌دهد این گونه می‌تواند محیط مناسبی برای رشد و فعالیت موجودات ریز خاک فراهم کند. این موجودات نقش مهمی در تجزیه بقایای گیاهی و آزادسازی مواد مغذی دارند.

به گفته مجریان این تحقیق که یافته‌های خود را در فصلنامه «مهندسی اکوسیستم بیابان» وابسته به دانشگاه کاشان منتشر نموده‌اند، هرچند برخی شاخص‌ها تغییر معنادار و قابل توجهی نداشتند، اما جهت تغییرات و اندازه اثرهای مشاهده‌شده بیانگر اهمیت بوم‌شناختی این درختچه است. با این وجود، آن‌ها تأکید کرده‌اند که در برخی شرایط ممکن است افزایش شوری رخ دهد و بنابراین مدیریت کاشت و گسترش این گونه باید با دقت انجام شود.

بدون تردید یافته‌های این تحقیق می‌توانند مبنایی برای تصمیم‌گیری در طرح‌های احیای اراضی شور و مدیریت منابع طبیعی در مناطق خشک جنوب کشور باشند. به ویژه در استان خوزستان که با تنش‌های محیطی شدید روبه‌روست، استفاده از گونه‌های سازگار می‌تواند به بهبود کیفیت خاک کمک کند، مشروط بر آنکه پیامدهای احتمالی افزایش شوری نیز در نظر گرفته شود.