بدن‌های بی‌دفاع؛ وقتی فشارهای اجتماعی و روانی به بدن یورش می‌برند

شرق/ متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

نسترن فرخه| بدن‌هایشان در برابر موجی از فشارهای اجتماعی و روانی ناتوان شده است. هرکدام در ماه‌های اخیر به شکلی با بروز یا شدت بیماری روبه‌رو شده‌اند. مشاهدات نشان می‌دهد استرس‌های اجتماعی و بحران‌های اخیر در ایران، فقط سلامت روان را تهدید نکرده‌اند، بلکه با تأثیر مستقیم بر بدن و عملکرد سیستم ایمنی و عصبی، بیماری‌های روان‌تنی را افزایش داده‌اند. تجربه‌ متخصصان در این ماه‌ها، از بازگشت بیماری‌هایی مانند ام‌اس، برهم‌خوردن چرخه قاعدگی، شدت‌گرفتن آندومتریوز و انواع دیگر بیماری‌ها حکایت می‌کند. این وضعیت نشان می‌دهد‌ با موجی از بیماری‌های روان‌تنی مواجهیم که در آینده بیشتر هم خواهد شد. با این حال نگرانی انجمن روان‌شناسی و روان‌پزشکی منجر به اجرای طرح ارائه خدمات رایگان سلامت روان در کل کشور شده است. درحالی‌که بسیاری از کارشناسان باور دارند، چنین طرح‌هایی فقط جواب‌گوی بخش کوچکی از آسیب‌های وارده بر روان جامعه خواهد بود و شاهد عوارض بیشتری از بحران‌های روانی این روزهای جامعه خواهیم بود.

چیزی در من فروریخت
ریتم همیشگی عادت ماهانه آنها، چند ماهی است بر هم خورده. مثل «زهرا» که از شروع اعتراضات دی‌ماه، دو بار پریود شده و «فریناز» که بعد از جنگ 12روزه چهار ماه پریودش به تعویق افتاده و همچنان تحت نظر پزشک است: «دردی که این مدت تجربه می‌کنم اصلا شبیه پریودهای قبلی‌ام نیست؛ دردی زیاد و غیرقابل تحمل است». اثرات روانی این چند ماه بدن‌های جوان آنها را بی‌دفاع کرده است. «حسین»، ورزشکار جوانی که حالا با کمر‌درد شدید چند هفته‌ای است در خانه استراحت می‌کند، یکی دیگر از آنهاست: «به مراسم یکی از دوستان دورم که در اعتراضات دی‌ماه کشته شده بود رفتم، وقتی به خانه برگشتم کمرم گرفت. تا به حال چنین دردی را تجربه نکرده بودم. نمی‌توانستم صاف شوم. از درد عرق سرد می‌کردم. حتی نمی‌توانستم پاهایم را تکان دهم. دکتر گفت کانال نخاع و دیسکم آسیب جدی دیده. پزشک مغز و اعصاب به‌صراحت گفت این دردها احتمالا ریشه عصبی دارد. خودم همان روز بعد از مراسم احساس کردم چیزی در من فروریخت که توان بازیابی آن را ندارم، احتمالا سلامت بدنم بوده است».

روایت‌های بسیاری از بیماری‌های مختلف وجود دارد که در همین چند ماه با شدت بیشتر در بدن آنها بروز پیدا کرده است. «رادین» از معده‌دردهای شدیدش می‌گوید: «همیشه مختصر معده‌دردی داشتم که تحت کنترل بود، اما این روزها با خواندن و دیدن هر خبر از اتفاقات اخیر و اخبار جنگ احتمالی، دردم بیشتر می‌شود. هر خبری می‌خوانم انگار اسیدی در معده‌ام می‌ریزند و نمی‌دانم با این درد چه کنم». بیماری‌های روان‌تنی یا سایکوسوماتیک در روایت بیشتر آنها دیده می‌شود. «منیژه» هم مانند بسیاری دیگر از جوان‌ها در این روزها با شدت بیماری آندومتریوز مواجه شده است، تا جایی که بیماری به آپاندیس، رحم و روده‌اش سرایت کرده و منجر شده آپاندیس و مقداری از روده‌اش را بردارند. این زن جوان حالا با تحمل درد زیاد در بیمارستان بستری است. عوارض فشارهای روانی بر جسم، تمامی ندارد و هرکدام به شکلی بروز می‌کند. «پریسا»، بعد از ماجرای جنگ 12روزه با خشکی شدید دهان و چشم مواجه شد که بعد از مدت‌ها پیگیری برای درمان مشخص شد دچار نوعی بیماری خودایمنی به نام شوگرن شده؛ بیماری‌ای که سیستم ایمنی به غدد رطوبتی خود حمله می‌کند. «سمیه» هم به‌دلیل کاهش سیستم ایمنی، بیماری‌ ام‌اسی که دارد شدت گرفته است: «بیماری من مدت‌ها در حالت پایدار و کنترل‌شده بود، اما با شروع اتفاقات اخیر همه‌چیز عوض شد. چند ماه قبل یکی از اقوام نزدیک را از دست دادیم، حتی شاهد جنگ بودیم، هیچ‌کدام پایداری بیماری‌ام را برهم نزد. اما الان بی‌حسی یک طرف بدنم، همراه با تاری دید شروع شده است. تحت درمانم و مدتی است هیچ خبری را نمی‌خوانم، تازه این هفته کمی به تعادل قبل برگشتم ولی پزشکم تأکید کرده، تحت هیچ شرایطی اخبار منفی نخوانم». تجربه ناآرامی‌‌های اجتماعی برای کودکان دشوارتر است. «فرید»، معلم کلاس سوم ابتدایی یکی از مدارس دولتی جنوب شرق تهران است و توضیح می‌دهد: «بعد از حمله خردادماه اسرائیل، یکی از شاگردانم دچار اضطراب شدید شده و از مهرماه حتی یک هفته هم درست سر کلاس نیامده است. هر بار آمد، فقط گریه کرد و بهانه مادرش را گرفت. دچار ترس شدید شده و همچنان هر بار که من دیدمش لاغر و ضعیف‌تر شده است. به دلیل این شرایط از درس هم عقب ماند و احتمالا امسال را باید دوباره بخواند».

بازگشت بیماری‌های خفته
بسیاری از پزشکان تأکید می‌کنند بحران‌های اجتماعی مستقیم بر روان مردم اثر گذاشته و باعث شدت یا بروز برخی بیماری‌ها شده است. طیبه عباسیون، عضو انجمن متخصصان نورولوژیست‌های اروپا، عضو کمیته علمی انجمن ام‌اس ایران و عضو رسمی اتحادیه بین‌المللی کنترل صرع، درباره تأثیر استرس‌های اجتماعی بر بیماری‌های مغز و اعصاب این موضوع را برای «شرق» توضیح می‌دهد. او با اشاره به نقش مستقیم استرس در تشدید بیماری‌های مغز و اعصاب می‌گوید: «در این زمینه می‌توان به ‌طور مشخص به چند بیماری اشاره کرد که استرس در تشدید حملات آنها نقش ثابت‌‌شده دارد. نخستین مورد، بیماری ام‌اس است. استرس می‌تواند باعث تشدید حملات ام‌اس شود. علت این مسئله به تغییراتی بازمی‌گردد که در جدار رگ‌های مغزی و سلول‌هایی مانند آستروسیت‌ها رخ می‌دهد. در شرایط استرس، انقباضاتی ایجاد می‌شود که نفوذپذیری عروق را افزایش می‌دهد و این مسئله موجب عبور لنفوسیت‌ها و سلول‌های ایمنی از خون به مغز و نخاع می‌شود. در نتیجه، حمله بیماری ام‌اس بروز می‌کند؛ حمله‌ای که می‌تواند با علائمی مانند ضعف یا بی‌حسی اندام‌ها، بی‌حسی یک سمت بدن یا اختلال بینایی همراه باشد. ماه‌های اخیر بیماران متعددی پس از تجربه استرس‌های شدید دچار عود بیماری شده‌اند؛ بنابراین کاملا ثابت شده است استرس باعث تشدید حملات ام‌اس می‌شود. به همین دلیل به بیماران توصیه می‌شود تا حد امکان از پیگیری مداوم اخبار منفی و اضطراب‌زا پرهیز کنند. استرس می‌تواند در بروز حملات تشنجی نقش داشته باشد، هرچند شدت تأثیر آن به اندازه ام‌اس نیست، اما همچنان یکی از عوامل محرک حملات محسوب می‌شود. میگرن و سردردهای تنشی نیز از دیگر اختلالاتی هستند که به‌شدت تحت تأثیر استرس قرار می‌گیرند». او ادامه می‌دهد: «استرس موجب انقباض عضلات ناحیه گیجگاهی و پیشانی می‌شود و این انقباض‌ها فشار بیشتری به جمجمه وارد می‌کنند که در نهایت به بروز یا تشدید سردردهای شدید و تنشی می‌انجامد. همچنین استرس با ایجاد انقباض عروقی می‌تواند در بروز سکته‌های مغزی نیز بی‌تأثیر نباشد. توجه داشته باشید که ام‌اس عمدتا بیماری افراد جوان، به‌ویژه زنان جوان است و معمولا از حدود ۲۵سالگی به بعد بروز می‌کند. میگرن نیز بیشتر در سنین جوانی و میانسالی دیده می‌شود. صرع محدود به سن خاصی نیست، اما برخی انواع ژنرالیزه که نگرانی بیشتری ایجاد می‌کنند، غالبا در نوجوانی یا جوانی آغاز می‌شوند. در مقابل، سکته‌های مغزی بیشتر در دهه پنجم و ششم زندگی رخ می‌دهند. استرس علاوه بر تنگ‌کردن عروق، می‌تواند فشار خون را افزایش دهد و از این طریق خطر سکته مغزی را نیز بیشتر کند. بیمارانی که در این مدت با تشدید علائم مراجعه کرده‌اند، عمدتا در گروه‌های سنی جوان بوده‌اند؛ به‌ویژه مبتلایان به ام‌اس، صرع و میگرن. توجه کنید برخی استرس‌ها اجتناب‌ناپذیر هستند، اما تا جایی که امکان دارد باید از مواجهه مداوم با اخبار منفی و حتی اخبار کاذب پرهیز کرد. کنترل استرس نقش مهمی در مدیریت بیماری‌های نورولوژیک دارد. در مواردی که فرد قادر به کنترل اضطراب نیست، استفاده از داروهای ضد‌اضطراب تحت نظر پزشک می‌تواند به کنترل بهتر بیماری کمک کند».

افزایش بیماری‌های زنان
بیش از ۱۷ زن جوان برای خبرنگار «شرق» از تغییر در روند، زمان و کیفیت عادت ماهانه خود در ماه‌های اخیر توضیح دادند که با افزایش اضطراب‌های اجتماعی چرخه قاعدگی آنها با مشکلات بیشتری مواجه شده است. در همین زمینه، اعظم‌السادات موسوی، رئیس سابق انجمن زنان و زایمان و فوق‌تخصص آنکولوژی زنان، درباره تأثیر استرس‌های شدید بر چرخه قاعدگی زنان به «شرق» می‌گوید: «استرس زیاد و افسردگی می‌تواند روی چرخه قاعدگی اثر گذاشته و حتی بر عملکرد تخمدان‌ها نیز تأثیر بگذارد. قطعا همه بیماری‌های روانی می‌توانند بر سیستم جسمی اثر بگذارند، به‌ویژه در مورد پریود که فرمانش را از مغز می‌گیرد. البته اگر قرار باشد بحث علمی دقیقی انجام شود، باید مطالعات و بررسی‌های مستند صورت بگیرد. در دوره‌هایی مثل جنگ ۱۲روزه یا زمان کرونا، موارد بسیار زیادی از این اختلالات را دیدیم، اما جای بررسی علمی دقیق خالی است». به گفته او، هنوز درباره تبعات جنگ ۱۲روزه بررسی جامعی انجام نشده است: «برخی زنان می‌گویند از آن دوره تاکنون، با وجود درمان، همچنان مشکلات زنانه دارند. اگر به مطب‌های زنان مراجعه کنید، با حجم بالایی از این موارد روبه‌رو می‌شوید. بیشترین نمود این اختلالات در حوزه قاعدگی دیده می‌شود، اما محدود به آن نیست. قطعا اختلالات دیگری هم می‌تواند وجود داشته باشد؛ از مشکلات گوارشی گرفته تا مسائل قلبی‌عروقی، چراکه دستگاه گوارش و سیستم قلبی‌عروقی هم ارتباط نزدیکی با وضعیت روانی افراد دارند».

شاهد شدت سرطان خواهیم بود
ابتلا به سرطان یکی دیگر از نگرانی‌ها از شدت‌گرفتن اضطراب و استرس در جامعه است. علی مطلق، رئیس انجمن رادیوآنکولوژی ایران، در گفت‌وگو با «شرق» با اشاره به پیچیدگی علل بروز سرطان تأکید می‌کند: «سرطان بیماری‌ای نیست که فقط توسط یک عامل ایجاد شود؛ مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، ارثی و محیطی در شکل‌گیری آن نقش دارند. از نظر تئوریک، استرس می‌تواند شرایطی را در بدن ایجاد کند که احتمال بروز سرطان را افزایش دهد، اما این به معنای وجود یک رابطه خطی و قطعی نیست. یکی از مسیرهای احتمالی، تأثیر استرس بر عملکرد سیستم ایمنی است. استرس می‌تواند کارکرد سلول‌های کشنده طبیعی را که وظیفه شناسایی و از بین بردن سلول‌های سرطانی را بر عهده دارند، مختل کند. در نتیجه، ممکن است توان بدن برای مقابله با سلول‌های بدخیم کاهش یابد. استرس می‌تواند به ایجاد یک وضعیت التهابی مزمن با شدت پایین منجر شود. افزایش هورمون کورتیزول و بالا‌رفتن برخی سایتوکاین‌های التهابی شرایطی را فراهم می‌کند که در آن، اگر سلول‌های بدخیم شکل بگیرند، احتمال بقای آنها بیشتر شود. استرس می‌تواند موجب اختلال خواب، پرخوری، افزایش مصرف سیگار یا الکل شود؛ عواملی که هر‌یک به‌طور مستقل با افزایش خطر سرطان مرتبط‌ هستند». به گفته او، استرس به‌طور مستقیم‌ یک عامل واحد را فعال نمی‌کند، بلکه مجموعه‌ای از شرایط و رفتارها را رقم می‌زند که ممکن است خطر بروز سرطان را بالا ببرد. با‌این‌حال، در حال حاضر مطالعه‌ای با قدرت کافی که رابطه مستقیم و خطی بین استرس و بروز سرطان را اثبات کند، وجود ندارد: «استرس می‌تواند زمینه‌ساز باشد، اما نمی‌توان گفت حتما باعث سرطان می‌شود. از آنجا که خود بیماری و درمان‌های آن به‌طور طبیعی کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، استرس مضاعف می‌تواند این اختلال را تشدید کند. با‌این‌‌حال، درباره ارتباط مستقیم استرس با طول عمر بیماران مبتلا به سرطان نیز هنوز شواهد قطعی در دست نیست، هرچند تأثیر آن بر کیفیت زندگی شایان توجه است».

در معرض «سوگ پیچیده»
حمید پورشریفی، رئیس انجمن روان‌شناسی ایران، درباره پیامدهای روانی بحران‌های اخیر و راه‌اندازی طرح مشاوره رایگان برای «شرق» توضیح می‌دهد: «آنچه در این روزها شاهدیم، مواجهه با شرایط اجتماعی خاصی است که در آن بسیاری در معرض تروما و ضربه‌های روانی قرار گرفته‌اند. پیش‌بینی می‌شود بخشی از افرادی که مستقیما با این ضربه‌ها مواجه شده‌اند یا شاهد آن بوده‌اند، دچار اختلال استرس پس از سانحه شوند. در عین حال، برخی از هم‌وطنان در وضعیت سوگ قرار دارند و اگر مراحل سوگواری به‌درستی طی نشود، احتمال تبدیل آن به «سوگ پیچیده» وجود دارد. بنابراین ارائه مداخلات روان‌شناختی برای این افراد ضروری است». او ادامه می‌دهد: «گروه دیگری از افراد نیز به دلیل ابهام نسبت به آینده و احتمال تداوم ناامنی، دچار اضطراب‌های فراگیر شده‌اند. افزون بر این، بخش درخور توجهی از جامعه با نوعی «سوگ جمعی» مواجه‌اند؛ حالتی که می‌تواند با احساس درماندگی، بی‌انگیزگی، ناتوانی در انجام امور روزمره و حتی افکاری از جنس «چرا من زنده مانده‌ام» همراه باشد. تک‌تک این موارد ضرورت مداخله سریع روان‌شناختی را نشان می‌دهد. افرادی که پیش از این نیز مشکلات روان‌شناختی داشته‌اند، ممکن است در اثر این شرایط با تشدید علائم مواجه شوند، چراکه چنین بحران‌هایی می‌تواند نقش «عامل فعال‌ساز» یا تشدیدکننده را ایفا کند. زمانی که افراد هیجان‌های منفی شدید را تجربه می‌کنند اما امکان ابراز بیرونی آن را ندارند، احتمال بازگشت این هیجان‌ها به درون و بروز آسیب‌های روانی از‌جمله افزایش خطر خودکشی در آینده را دارند. از طرفی بیماری‌های روان‌تنی هم نگرانی خاص خود را دارد. در این زمینه شواهد علمی گسترده‌ای وجود دارد که یکی از مدل‌های شناخته‌شده جهانی است که بر‌اساس آن، اگر فرد دارای آسیب‌پذیری روان‌شناختی باشد، شرایط استرس‌زا می‌تواند موجب بروز یا تشدید اختلالات شود. بنابراین در صورتی که درمان به‌موقع صورت نگیرد، احتمال شدت این نوع بیماری‌ها هم افزایش پیدا می‌کند».

فراخوانی برای حمایت‌های روان
پورشریفی در ادامه از اقدام مشترک انجمن روان‌شناسی ایران با انجمن علمی روان‌پزشکان ایران خبر می‌دهد و می‌گوید: «در پی این شرایط، از روان‌شناسان و روان‌پزشکان دعوت شد تا در صورت تمایل برای ارائه مشاوره رایگان، اعلام آمادگی کنند. در این فراخوان، هزارو ‌‌۳۴ نفر اعلام آمادگی کردند که از میان آنها، ملاک ورود، داشتن پروانه اشتغال معتبر و سوابق بالینی و آموزشی مرتبط بود. با توجه به حساسیت شرایط و اهمیت محرمانگی و حرفه‌ای‌بودن خدمات، جلسه هماهنگی با متخصصان برگزار و راهنمای عملی مشخصی تدوین و ابلاغ شده است. برای حفظ کامل محرمانگی، هر درمانگر یک لینک اختصاصی برای برگزاری جلسه آنلاین در اختیار دارد و پس از رزرو وقت، لینک مربوطه برای مراجع ارسال می‌شود. به این ترتیب جلسه مشاوره در فضایی محرمانه و صرفا میان درمانگر و مراجع برگزار خواهد شد. این خدمات به‌صورت آنلاین ارائه می‌شود و هم‌وطنان از سراسر کشور می‌توانند از طریق سامانه، متخصص مورد نظر خود را انتخاب کرده و در زمان تعیین‌شده در جلسه مشاوره شرکت کنند».