«شَوخوانی» در خراسان جنوبی؛ بیداری دل با نغمه‌های راز و نیاز رمضانی

ایرنا/ بیرجند –ایرنا- پیش از آن‌که زنگ ساعت‌ها رسیدن وقت سحر را خبر دهد، طنین صداهای انسانی در کوچه‌ پس کوچه‌های قدیمی خراسان جنوبی، مردم را به مهمانی خدا فرامی‌خواند، نواهایی ساده اما سرشار از ایمان که با «رمضو اومد» جان می‌گرفت و با «شوخوانی» و دعا به سپیده دم می‌رسید.

به گزارش ایرنا ، آیین‌هایی مانند رمضان‌خوانی و شوخوانی در خراسان جنوبی، فقط رسمی برای استقبال و بیدارباش سحر نیست بلکه میراثی معنوی در حافظه استانی کویری و جلوه‌ای از فرهنگ مردم است که دل‌ها را مست معنویت ماه مبارک رمضان می‌کند.

رمضان به دلیل پشتوانه توصیفات قرآنی و روایی، نسبت به سایر ماه‌های سال نزد مسلمانان، جایگاهی رفیع و والا دارد. این جایگاه آسمانی سبب شده تا مسلمانان در نقاط مختلف جهان، با انجام آیین‌ها و باورهای مختلف به گرامیداشت این ماه الهی بروند تا از ثواب بیشتری در این ضیافت ربانی، برخوردار شوند.

آواها و نواهای رمضان در دیار خراسان جنوبی که گاه با ساز و ابزار خاصی همراه است به مانند سایر نقاط کشور در آغاز ماه و مقطع حلول ماه و نیز نیمه ماه همزمان با ولادت حضرت امام حسن(ع) شوق انگیزتر است و با رسیدن به ایام شهادت امام علی (ع) و لیالی قدر رنگ تعزیه و توبه و انابه به خود می‌گیرد و دوباره در انتهای ماه و در آستانه عید سعید فطر شادمانه می‌شود.

یکی از پژوهشگران فرهنگ عامه و استاد دانشگاه فرهنگیان بیرجند با مرور خاطرات و یافته‌های میدانی خود از آیین‌های رمضانی در این استان گفت: در گذشته نه چندان دور، از نخستین سحر ماه مبارک، در هر محله و روستا، افرادی خوش‌صدا بر بام خانه‌ها یا مساجد می‌رفتند و با خواندن مناجات و اشعار کوتاه، مردم را برای سحر بیدار می‌کردند.

دکتر حسین زنگویی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: در بیرجند و بسیاری از شهرهای استان به این رسم “شَوخونی” یا شب‌خوانی می‌گفتند که در اکثر مناطق استان این رسم وجود داشته است.

خروس‌خوان؛ ساعت طبیعی سحر

وی با تشریح نقش پررنگ طبیعت در زندگی مردم در دهه‌های قبل ، افزود: «عمومی‌ترین راه بیدار شدن در سحرگاهان، صدای خروس‌ها بود، مردم به این لحظه‌ها “خروس‌خو” یا خروس‌خوان می‌گفتند، باور بر این بود که خروس‌ها سه نوبت در سحر می‌خوانند؛ نخستین نوبت اندکی پس از نیمه شب، دومین نوبت هنگام مناسب سحری خوردن و سومین نوبت نزدیک طلوع صبح صادق و اذان.»

به گفته وی، در برخی مناطق نیز برای بیدارباش سحر، طبل می‌زدند؛ اما در بیشتر محله‌های بیرجند، مردان به جای طبل از پیت‌های حلبی و قوطی‌های فلزی استفاده می‌کردند و با کوبیدن بر آن‌ها و حرکت در کوچه‌ها، مردم را از فرا رسیدن سحر آگاه می‌ساختند.

زنگویی بیان کرد: اما امروزه شب خوانی و به عبارتی دیگر مناجات خوانی، در کشور رواج عام پیدا کرده و از طریق رسانه درکنار شب خوانی‌های محلی، قرار گرفته است، اما استفاده از ساعت و خروس خوانی هم در جای خود ادامه دارد.

وی یادآور شد:از جمله اشعاری که در مناجات‌های سحرگاهی می‌خواندند، سروده‌هایی از جنس اشعار زیر است که مرحوم کربلایی آقا بزرگ موسوی سیوجانی، موذن خوش ذوق و خوش نوای مسجدامام حسین(ع) در دهه هفتاد، می‌خواند و سحرها از بلندگوهای مسجدامام حسین(ع) پخش می‌شد و بن مایه اصلی آن راز و نیاز با پروردگار است:

در هر سخن مراست زبسم الله ابتدا رحمان و الرحیم تویی چون به دو سرا
الحمدلله است مرا وِرد صبح وشام یارب العالمین ما را ائتنا السلام
رحمان تو را به خانه، رزاق دانمت خوانم زالرحیم تو را واجب العنات
ای مالک ممالک ای شاه یوم دین دست من است و دامن لطف تو یقین
گم کرده‌ایم راه نجات اهدانا الصراط پس راه مستقیم به ما گمرهان نما صراط
راهی که سالکان صراط الذین، می‌روند انعمت فی الست علیهم مَنِ اهدنا
راهی که سالکان غیر به مغضوب این رهند دارند بر سریر رضایت سر رضا
بر ما گشای دری زعلیهم ز روی نثار ما را نه از گروه علیهم والضالین شمار...

رمضان‌خوانی؛ آیینی فراتر از یک همخوانی ساده

اما یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های نواهای رمضانی در خراسان جنوبی، آیین «رمضان‌خوانی» است؛ رسمی که به گفته این استاد دانشگاه، «نوعی عمل عیارانه و مردم‌یارانه» به شمار می‌رفته است.
وی در این خصوص توضیح داد:«در هر محله، گروهی از نوجوانان گرد هم می‌آمدند و فردی خوش‌صدا یا مسلط به اشعار را به عنوان “اُستاد” انتخاب می‌کردند. آن‌ها مقابل خانه‌ها می‌ایستادند و پس از کسب اجازه، اشعار رمضانی را به صورت پرسش و پاسخ میان استاد و شاگردان اجرا می‌کردند.»

این پژوهشگر فرهنگ عامه اظهار کرد: رمضان‌خوانی با دعا برای اهل خانه آغاز می‌شد؛ دعایی که شاگردان پس از هر جمله، “آمّین” می‌گفتند. سپس اشعاری در مدح پیامبر(ص)، امام علی(ع) و امام حسین(ع) خوانده می‌شد و در نهایت، بخش اصلی «رمضانی» با گویش بیرجندی اجرا می‌شد:

«رَمَضُو اوُمَد، اوُمَد رَمَضُو
رَمَضُو اوُمد خوش نُومِ خدا...»

شاگردان پس از هر بیت، ترجیع‌بند را همخوانی می‌کردند:

شاگردان: رَمَضُو اوُمَد ، اوُمَد رَمَضُو / رَمَضُو اوُمد خُوش نُومِ خدا .

بَـلــــه بَـلَــــه اوُمَــه مَـــای رَمَـــضــــو / روزه مـــی دَاْرَن از خُــــرد و کَــلُـــــو.

رَمَـضـو اُوُمَــــه خُــد اَسپ وســـــوار / خَــوَر اَ وَردِه که های روزه بِــدار.

استاد: روزه مـــی دَاْرُم لَاْغَــــر (لاغر) می شَــوُم / گـــر نَمـــی دَاْرُم کَـــاْفَـــــر می شَـــوُم.

رَمَضو اوُمَه ، ایـر مـِمـو (= مهمان) کُـنَـی / بُــز و بُــزغَــاْله بُـــری قُــربُـــو کُنَــی .

بُــزوبُــزغَـاْلـه خُــو چـیــــزِ نَـمِـشُـــــو / گُــو وُ گــوسَــاْلَـه ، قُربُونی کُنَــی.

شاگردان: رَمَضُو اوُمَد، اوُمَد رَمَضُو / رَمَضُو اوُمد خُوش نُومِ خدا .

استاد: ای سِـــــرا اَز کِــنِــــــــه رُو وَر روزَه / دو دُختَــر دَاْرَه کـــه مَـخــمَـــل دوزَه .

ای سِـــــــرا اَز کِـــنِـــــه رُو وَر بــــــادِه / یــک پــســر دَاْرَه که نَـــو دومــــــادَه .

شاگردان: رَمَضُو اوُمَد ،اوُمَد رَمَضُو / رَمَضُو اوُمد خُوش نُومِ خدا .

استاد: ای سِـــــرا اَز کِـــنِــــــه اَیُـــونِ بـُـلَــــن . ما طَمَ(=طمع)دَاْرِم یَاْ کَلَّه ی قَن(= قند) .

ای سِـــــرا اَز کِــنِـــه حوضِ پـُـر گُلَــــو مـــاطَــــمَ دَاْرِم ، بَا دُوم(=بادام) و کَنَو( نوعی آجیل محلی).

شاگردان: رَمَضُو اوُمَد،اوُمَد رَمَضُو / رَمَضُو اوُمد خُوش نُومِ خدا .

استاد: ای سِـــــرا اَز کِــنِـــه که صدا مِیَـاْ / صدای خرما و کشمـشا مــِیَا .

ای سِـــــرا اَز کِــنِـــه رو وَر راهَه / دَ سرِ تاق سرا ، یک ماهه .

شاگردان: رَمَضُو اوُمَد ،اوُمَد رَمَضُو / رَمَضُو اوُمد خُوش نُومِ خدا .

استاد: ای سِـــــرا اَز کِــنِـــه چــای کَنــدَه یَــن / دُشمَــنُـو نیـور مـــــاْرُو کَنْــــدَه یَــــن .

ای سِـــــرا اَز کِــنِـــه دَاْلُــــــــونِ دِراز / مــــا طَــــمَ دَاْرِم پشقـــــابِ پــیــــاز.

شاگردان: رَمَضُو اوُمَد،اوُمَد رَمَضُو / رَمَضُو اوُمد خُوش نُومِ خدا...

کارکرد اجتماعی؛ از تبلیغ روزه‌داری تا یاری نیازمندان

این پژوهشگر تأکید کرد: «رمضان‌خوانی فقط یک آیین نمایشی نبود بلکه کارکرد اجتماعی داشت لذا نذورات و انعام‌هایی که جمع‌آوری می‌شد، را میان خود نوجوانان و نیازمندان تقسیم می‌کردند و در واقع این آیین، هم تبلیغ روزه‌داری بود و هم تمرینی برای نوع‌دوستی.»

وی با ابراز تأسف از کمرنگ شدن برخی بخش‌های اصیل این مراسم ادامه داد:«امروز در برخی مناطق، رمضان‌خوانی به سطح یک سرگرمی تقلیل یافته و بخش‌های مقدماتی و معنوی آن کمتر اجرا می‌شود، در حالی که فلسفه اصلی آن، انتقال پیام رمضان و ترویج معنویت در میان نوجوانان بوده است.»

دوبیتی‌ها؛ رسانه مردمی رمضان

بخش دیگری از نواهای رمضانی، دوبیتی‌های محلی بیرجندی است که به گفته این استاد فرهنگ عامه، «بازوی رسانه‌ای مردم» محسوب می‌شده‌اند؛ اشعاری که مفاهیم دینی، تربیتی و اجتماعی را در قالبی ساده و مردمی منتقل می‌کردند:

«عزیز مو بیا یاد خدا کُ
نماز و روزه خود ره به پا کُ...»

یا آن ترجیع‌بند مشهور که هنوز هم در ذهن بسیاری از سالمندان طنین دارد:

«رمضو اومد، اومد رمضو / رمضو اومد خوش نوم خدا.»

روشنایی رمضوخوانی در محمودآباد

روستای محمودآباد شهرستان بیرجند یکی از نقاطی است که همه ساله آیین رمضو خوانی با حضور پرشور جوانان برگزار می‌شود در همین خصوص رئیس شورای اسلامی روستای محمودآباد گفت: جوانان این روستا سنت رمضو خوانی را از گذشته تاکنون حفظ کرده‌اند و هر ساله نیز این مراسم شب میلاد امام حسن مجتبی(ع) اجرا می‌شود.

جمشید محمودآبادی قدمت این مراسم را در روستای محمودآباد بنا به گفته ریش سفیدان مربوط به حدود ۴۰۰ سال قبل عنوان کرد و گفت: البته در گذشته جوانان با شور و نشاط بیشترین این آیین را برگزار می‌کردند اما تلاش می‌شود که با تشویق نسل جوان ضمن تداوم چنین آیینی‌هایی، چراغ سنت‌های قدیمی روستا روشن بماند.

وی با اشاره به ویژگی گروهی بودن این سنت، افزود: اهالی روستا از گروه رمضو خوانی به گرمی استقبال می‌کنند و اعتقاد دارند اشعار خوانده شده در این شب برای اهالی خانه برکت به همراه دارد.
رئیس شورای اسلامی روستای محمودآباد با بیان اینکه در کنار اشعار مخصوص رمضو خوانی یادی از اموات هر خانه می‌شود، ادامه داد: یکی از دلایل انتخاب نیمه رمضان برای رمضوخوانی استفاده از نور ماه برای تردد در کوچه‌ها بوده ضمن اینکه میلاد امام حسن مجتبی بهانه‌ای می‌شود که جوانان ساعاتی را با همین آیین به شادی بگذرانند.

وی تاکید کرد: با توجه به راه‌اندازی حسینیه و مجتمع فرهنگی مذهبی روستای محمودآباد از چند سال گذشته تمام شب‌های ماه مبارک رمضان سفره افطار در این روستا با کمک خیران برپا شده و هر شب محفل انس با قرآن و جزءخوانی برگزار می‌شود.

ثبت ملی رمضو خوانی در خراسان جنوبی

مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع ‌دستی و گردشگری خراسان‌ جنوبی نیز در گفت و گو با خبرنگار ایرنا گفت: برای ثبت آیین رمضان خوانی در استان کار پژوهشی در این زمینه انجام و فیلم و مستندات آن نیز تهیه شد تا اینکه در سال ۹۱ آیین «رمضو خوانی» در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.

سیداحمد برآبادی افزود: بعد از اینکه رمضو خوانی ثبت ملی شد در جشنواره‌های مختلف این مراسم اجرا شده که چند سال قبل اجرای آن در هتل سپهر بیرجند اتفاق افتاد.

وی با بیان اینکه باید اجرای سنت «رمضو خوانی» از شکل دولتی خارج و در محلات به مردم سپرده شود، اظهار کرد: یکی از راه‌های افزایش نشاط اجتماعی احیای همین سنت‌های قدیمی است که ضمن ایجاد فضای همدلی، می‌تواند شادی‌هایی را در جامعه خلق کند که ماندگاری و اثرگذاری آن عمیق و گسترده است.

امروز که رسانه‌های نوین جای بسیاری از آیین‌های سنتی را گرفته‌اند، بازخوانی و ثبت این نواها می‌تواند گامی در حفظ میراث معنوی استان باشد؛ میراثی که اگرچه شاید دیگر از بام‌ها طنین‌انداز نشود، اما هنوز در حافظه فرهنگی مردم بیرجند و روستاهای خراسان جنوبی زنده است.