تهدید و امید؛ توافق همچنان ممکن است؟

روزنامه سازندگی/ متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

روزنامه فایننشال تایمز در مقاله‌ای به بررسی وضعیت مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا پرداخته و نوشته است که با جهش قیمت نفت و دستور دونالد ترامپ برای یکی از بزرگ‌ترین تجمع‌های نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه از زمان جنگ عراق، روند گفت‌وگوهای میان تهران و واشنگتن بیش از پیش به رقابتی برای جلوگیری از یک درگیری تازه در منطقه شباهت پیدا کرده است. این روزنامه تأکید کرده که مذاکرات جاری در شرایطی برگزار می‌شود که همزمان نشانه‌هایی از پیشرفت دیپلماتیک و تشدید تهدیدهای نظامی دیده می‌شود و همین تضاد، مسیر پیش‌روی دو طرف را به‌شدت خطرناک و پیچیده کرده است. براساس این گزارش، دو طرف در هفته جاری دور دوم گفت‌وگوهای هسته‌ای را برگزار کردند و وزیر امور خارجه ایران از «پیشرفت خوب» در مذاکرات خبر داد درحالی که یک مقام آمریکایی نیز اعلام کرد، تهران ظرف دو هفته با «پیشنهادهای تفصیلی» بازخواهد گشت. با این ‌حال، خوش‌بینی محتاطانه ایجاد شده با اظهارات معاون رئیس‌جمهور آمریکا که ایران را به نپذیرفتن «خطوط قرمز» ترامپ متهم کرد تا حد زیادی تضعیف شد. سخنگوی کاخ سفید نیز روز چهارشنبه تأکید کرد که اگرچه «دیپلماسی همیشه گزینه اول» رئیس‌جمهور آمریکا‌ست اما «دلایل و استدلال‌های زیادی برای حمله به ایران وجود دارد».

این اظهارات در شرایطی مطرح شد که دومین ناو هواپیمابر آمریکا به همراه ده‌ها هواپیمای نظامی دیگر به‌سوی منطقه اعزام شدند. فایننشال تایمز این روایت‌های متضاد را نشانه مسیری خطرناک دانسته و نوشته است که موانع عظیم و پیچیده‌ای بر سر راه تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از جنگی تازه میان دو دشمن دیرینه وجود دارد.
در ادامه گزارش آمده است که یکی از شکاف‌های اصلی میان دو طرف، اختلاف دیرینه درباره برنامه غنی‌سازی اورانیوم ایران است. دونالد ترامپ بارها تأکید کرده که تهران باید ظرفیت غنی‌سازی خود را به‌طور دائمی برچیند، درحالی که این موضوع برای ایران خط قرمز محسوب می‌شود و پذیرش آن از نظر تهران امکان‌پذیر نیست. فایننشال تایمز نوشته است که چالش اصلی در شرایط کنونی این است که چگونه بن‌بست موجود به شکلی شکسته شود که هم رئیس‌جمهور غیرقابل ‌پیش‌بینی آمریکا و هم ایران بتوانند، آبروی خود را حفظ کنند و از مواضع حداکثری عقب‌نشینی آشکار نداشته باشند.

این گزارش یکی از گزینه‌های مطرح ‌شده را توافقی می‌داند که به‌طور صریح ایران را مجبور به صرف‌نظر از حق غنی‌سازی نکند اما در آن تهران با تعلیق نامحدود غنی‌سازی موافقت کند. به نوشته فایننشال تایمز، گفته می‌شود ایران از زمان پیوستن آمریکا به جنگ ۱۲‌ روزه اسرائیل علیه ایران در ژوئن گذشته و بمباران سه تأسیسات اصلی هسته‌ای، غنی‌سازی انجام نداده و در نتیجه چنین توافقی عملاً تثبیت وضعیت موجود خواهد بود. با این‌ حال، بازرسان هنوز دسترسی کامل به آنچه از برنامه باقی مانده ندارند و ریچارد نفیو، مذاکره‌کننده سابق آمریکا، گفته است که «چالش راستی‌آزمایی بزرگ‌ترین و از نظر فنی دشوارترین مانع برای توافق هسته‌ای در این مقطع است».

فایننشال تایمز همچنین نوشته است که تحلیلگران انتظار دارند، تهران مجبور شود ذخایر مواد شکافت‌پذیر خود از‌جمله بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم نزدیک به درجه تسلیحاتی را منتقل کند و نظارت سختگیرانه بین‌المللی را بپذیرد. در گزارش یادآوری شده که ایران در توافق سال ۲۰۱۵ با دولت اوباما و قدرت‌های جهانی با محدودیت‌های مشابهی موافقت کرده بود. این توافق که به برجام معروف شد، سطح غنی‌سازی را بسیار پایین‌تر از حد لازم برای سلاح هسته‌ای و ذخیره اورانیوم غنی‌شده را به ۳۰۰ کیلوگرم محدود کرد اما این توافق پس از خروج ترامپ در سال ۲۰۱۸ فروپاشید. پس از آن، ایران سانتریفیوژهای پیشرفته نصب کرد و ذخیره اورانیوم غنی ‌شده خود را به حدود ۱۰ هزار کیلوگرم رساند. خروج آمریکا از توافق و سپس پیوستن واشنگتن به جنگ اسرائیل در ژوئن گذشته درحالی که مذاکرات در جریان بود، دهه‌ها بی‌اعتمادی میان دو طرف را عمیق‌تر کرد. در ادامه مقاله، گزینه دیگری نیز مطرح شده که پیش‌تر پیشنهاد شده بود و آن ایجاد یک «کنسرسیوم منطقه‌ای» خارج از خاک ایران است که به ایران و دیگر کشورها اجازه غنی‌سازی در سطح پایین برای مصارف غیرنظامی بدهد. با این‌ حال، تهران تأکید کرده است که این طرح نمی‌تواند جایگزین برنامه داخلی‌اش باشد. کشورهای منطقه که میزبان مذاکرات بوده و به‌شدت نگران سرریز شدن پیامدهای حمله آمریکا هستند، می‌گویند دولت ترامپ ممکن است در موضوع هسته‌ای انعطاف نشان دهد، هرچند کاخ سفید در این‌ باره اظهار‌نظری نکرده است.

براساس گزارش فایننشال تایمز، تحلیلگران و دیپلمات‌ها معتقدند، ترامپ باید توافقی به‌دست آورد که بتواند ادعا کند از توافق ۲۰۱۵ فراتر است. دولت ترامپ گفته است، مذاکرات باید شامل مهار برنامه موشک‌های بالستیک ایران و پایان حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی منطقه‌ای نیز باشد اما ایران تأکید دارد که این موضوعات خارج از دستورکار است و تمرکز باید فقط بر برنامه هسته‌ای باشد. وزیر خارجه ترکیه نیز گفته است که قدرت‌های منطقه‌ای می‌توانند در رسیدگی به نگرانی‌ها درباره تهدید موشکی ایران نقش داشته باشند و افزوده که «در حال توسعه ایده‌های خلاقانه هستند».

در بخش دیگری از این گزارش آمده که برخی تحلیلگران معتقدند، تهدیدهای تشدید شده ترامپ پس از حوادث اخیر ایران همراه با استقرار نظامی آمریکا می‌تواند، شتابی ایجاد کند که مهارش دشوار باشد. همچنین تحلیلگران می‌گویند، توافق جامع به زمانی نیاز دارد که ایران شاید در اختیار نداشته باشد و به تخصص فنی‌ای که تیم مذاکره‌کننده ترامپ فاقد آن است. تاکنون تنها چند ساعت گفت‌وگوی غیرمستقیم انجام شده است، درحالی که دستیابی به برجام نزدیک به دو سال طول کشید.
فایننشال تایمز نوشته است که پس از ناکامی مذاکرات سال گذشته در جلوگیری از حمله ژوئن، تندروهای ایران معتقدند بهترین راه جلوگیری از جنگ، نشان دادن این است که این ‌بار آمریکا هزینه سنگینی خواهد پرداخت. به نوشته شبکه سی‌بی‌اس، دیپلمات‌ها به استیو ویتکاف، فرستاده آمریکا، توصیه کرده‌اند برنامه هسته‌ای ایران را از مسائل دیگر مانند حمایت تهران از شبه‌نظامیانی که منافع آمریکا را هدف قرار می‌دهند و برنامه موشک‌های بالستیک جدا کند. دو مقام آمریکایی گفته‌اند، ویتکاف ظاهراً از ایده رسیدگی به این موضوعات در یک مسیر دیپلماتیک جداگانه با بازیگران منطقه‌ای استقبال کرده است. با این حال، توافقی که تنها به برنامه هسته‌ای ایران بپردازد برای نخست‌وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، قابل قبول نیست و او علناً اعلام کرده که هر توافقی باید برنامه موشک‌های بالستیک ایران و شبکه نیروهای نیابتی منطقه‌ای آن را نیز شامل شود.

در همین حال، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران در گفت‌وگویی با شبکه ام‌اس‌ان‌بی‌سی اعلام کرده که در سه روز آینده پیش‌نویس پیشنهادی توافق هسته‌ای را نهایی خواهد کرد و پس از دریافت تأیید مسئولان بالادستی، آن را به آمریکا ارسال خواهد کرد. وی تصریح کرده است که واشنگتن از تهران نخواسته که غنی‌سازی اورانیوم را به‌طور دائم کنار بگذارد همچنین تهران به واشنگتن پیشنهاد تعلیق موقت غنی‌سازی اورانیوم را نداده است. عراقچی گزارش‌هایی مبنی بر اینکه ایران ظاهراً پیشنهاد تعلیق غنی‌سازی اورانیوم به مدت دو تا سه سال داده یا اینکه ایالات متحده خواستار کنار گذاشتن کامل آن شده را نادرست دانسته است.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که دونالد ترامپ به‌تازگی اعلام کرده ۱۰ تا ۱۵ روز برای تصمیم‌گیری درباره حمله به ایران کافی است و این مدت را «تقریباً حداکثر» زمانی دانسته که به ایران برای رسیدن به توافق درباره برنامه هسته‌ای‌اش خواهد داد. ترامپ روز پنج‌شنبه به خبرنگاران در هواپیمای ایرفورس وان گفته است «یا به توافق می‌رسیم یا اوضاع برای آنها ناخوشایند خواهد بود». ایران نیز به سازمان ملل گفته است که در صورت مواجهه با تجاوز نظامی، پایگاه‌ها، تأسیسات و دارایی‌های «نیروی متخاصم» در منطقه را اهداف مشروع تلقی خواهد کرد. نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل در نامه‌ای به آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، نوشته است که لفاظی‌های دونالد ترامپ «نشانه خطر واقعی تجاوز نظامی» است و در این نامه همچنین تأکید شده است که اگرچه ایران خواهان جنگ نیست اما در صورت هرگونه تهاجم نظامی، نیروهای مسلح کشور «قاطعانه» پاسخ خواهند داد.

در بخش دیگری از گزارش آمده که علاوه بر کشورهای منطقه، اروپایی‌ها نیز با اقدام نظامی علیه ایران مخالف هستند. روزنامه تایمز گزارش داده است که انگلیس با اینکه آمریکا از پایگاه‌های نیروی هوایی این کشور برای حمله نظامی احتمالی به ایران بهره ببرد، موافقت نکرده است. این موضوع به نوبه خود باعث شد، دونالد ترامپ حمایت خود را از توافق قبلی برای واگذاری جزیره چاگوس به موریس پس بگیرد. جورجیا ملونی، نخست‌وزیر ایتالیا نیز در مصاحبه با اسکای‌نیوز گفته که از یک‌سو باید اطمینان حاصل شود ایران به سلاح هسته‌ای دست پیدا نکند اما از سوی دیگر در این مرحله پیدا کردن یک توافق و جلوگیری از ایجاد عواملی که می‌توانند وضعیت را پیچیده‌تر و خطرناک‌تر کنند، بسیار مهم است.

این گزارش خبری نشان می‌دهد که مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در شرایطی حساس و پرتنش دنبال می‌شود؛ شرایطی که همزمان با تحرکات نظامی گسترده آمریکا و تهدیدهای صریح رئیس‌جمهور این کشور، تلاش‌های دیپلماتیک برای دستیابی به توافق نیز ادامه دارد و آینده این مسیر همچنان با ابهامات جدی و خطر تشدید تنش‌های منطقه‌ای همراه است.

ابوالفضل خدایی