هویدا شخصیتی تکرار ناشدنی است/ روایتی بدون سوگیری ارایه دادیم

به گزارش خبرنگار ایلنا، مستند هویدا، یک پرتره صوتی از جمله مستندهایی است که قرار است در جشنواره سینما حقیقت اکران شود. امیرعباس هویدا، نخست وزیر ایران نقش بسیار مهمی در اتفاقات سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر کشور داشته است، شخصیت منحصر به فردی داشته و زندگی‌اش متفاوت از هر شخصیت سیاسی دیگر بوده است. یکی از مشکلات تاریخ معاصر این است که آرشیو، مدارک و اسناد درباره آن کم است و مستندسازان نیز همواره از این مشکل گلایه دارند. از سویی دیگر سازمان‌هایی که تاریخ شفاهی را در داخل کشور گردآوری می‌کنند آن‌را به دشواری در اختیار مستندسازان قرار می‌دهند. 

محسن کریمیان، کارگردان مستند هویدا، یک پرتره صوتی به خبرنگار ایلنا گفت: این مستند درباره زندگی و شخصیت امیرعباس هویدا از ابتدا تا زمان اعدام است. البته بیشتر به وقایع سیاسی از پیش از رسیدن به قدرت تا زمان مرگ می‌پردازد. 

او افزود: قالب این مستند را مستند آرشیوی می‌گویند. چراکه این مستند تاریخی بوده و مدت زمانی از وقایع آن گذشته است. قالب این قبیل مستندها یا همان نخ تسبیحی که در این گونه مستند همه چیز را به هم می‌چسباند نریشن است و نریشن راوی ماجراست اما در مستند ما هیچ نریشنی وجود ندارد. گفتار متن یاروایت از همان صدایی است که از شاهدان عینی ضبط شده است. 

آرشیو تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد 

کریمیان گفت: این صداها و آرشیو مستند را از پروژه تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد و بنیاد مطالعات اسلامی بدست آورده‌ایم. در این پروژه‌ها معمولا با شخصیت‌هایی که با خاندان پهلوی به نوعی در ارتباط بودند مصاحبه و ضبط شده است. مستند کاملا به وسیله این صداها روایت می‌شود. روایت دسته اولی که خود شاهدان عینی نقل می‌کنند، مبنای اصلی این مستند است. 

او افزود: از آرشیو دو مجموعه استفاده کردیم. در حقیقت پروژه تاریخ شفاهی توسط دو مجموعه صورت گرفته است؛ یکی دانشگاه هاروارد و دیگری بنیاد مطالعات اسلامی است. از آرشیو هردو استفاده کردیم. بیشتر از منابع دانشگاه هاروارد که توسط حبیب لاجوردی تهیه شده، استفاده کردیم و به راحتی به آن دسترسی داشتیم. چندین سال است که در سایت دانشگاه بارگذاری شده و اکنون هم در اینترنت موجود است. 

کریمیان گفت: از آرشیو تصویری هم استفاده کردیم، از صدا و سیما و مرکز اسناد انقلاب اسلامی و برخی از آرشیوهای موجود در اینترنت استفاده کردیم. این سازمان‌های داخلی به سختی آرشیو خود را در اختیارمان قرار دادند و از آرشیو خارجی به راحتی استفاده کردیم. 

بدون سوگیری، شخصیت هویدا را روایت کردیم 

او افزود: شخصیت هویدا را به تمامی نشان دادیم. این‌که او چگونه وارد سیاست می‌شود، چه دغدغه‌هایی دارد، چگونه رشد می‌کند و غیره. به هرروی مستند تلاش می‌کند قهرمانی بسازد که برای مخاطب جذابیت داشته باشد. البته قهرمان به معنای شخصیت مثبت نیست، فردی که زندگی‌اش به حدی مهم باشد و ویژگی‌های شخصیتی خاصی داشته باشد که مخاطب را تا آخر مستند همراه کند. 

کریمیان گفت: ما تلاش کردیم تا حد ممکن بی‌طرف باشیم. البته ما محدودیت داشتیم که فقط از صوت‌های موجود استفاده کنیم و آرشیو چندانی در اختیار نداشتیم. ممکن است افرادی با گفته‌های این افرادی که از گفته‌هایشان در مستند استفاده شده موافق نباشند اما این افراد به هویدا نزدیک بودند و او را از نزدیک می‌شناختند. 

او افزود: افرادی هم ممکن است مخالف او باشند. زمانی که فردی تبدیل به یک شخصیت سیاسی می‌شود، مخالفان و موافقانی پیدا می‌کند که هریک نظر متفاوتی درباره او دارند. درباره تمامی دستاوردهای هویدا در دهه ۴۰ در این مستند اشاره شده است. درباره پیشرفت اقتصادی کشور در این دهه و اقداماتی که انجام شده، اشاره شده است. 

بحران‌های اجتماعی و نقش هویدا 

کریمیان گفت: بعد از پیشرفت اقتصادی، کشور دچار بحران می‌شود، چگونه بحران‌های اجتماعی شکل می‌گیرد، نقش شاه و نقش هویدا در این بحران‌ها چه بوده است. نوع شخصیت این فرد چه تاثیری داشته است. به هرروی هویدا با ذهنیتی فعالیت خود را آغاز می‌کند. اما چگونه می‌شود که او ۱۳ سال نخست وزیر ایران باقی می‌ماند خود پرسش مهمی است چراکه در طول تاریخ این امر بی‌سابقه بوده است. 

او افزود: به هرروی این فرد زدوبندهایی داشته که ۱۳ سال قدرت خود را حفظ کرده است. ماجرای این فرد بسیار جذاب است. او اصلا تصور نمی‌کرد که قرار است نخست وزیر شود، در یک حادثه به قدرت رسیده است و نخست وزیر شدنش اصلا قابل پیش‌بینی نبوده است. به صورت موقت هم انتخاب شده بود و کسی پیش‌بینی نمی‌کرد که هویدا قرار است سالیان طولانی نخست وزیر باقی بماند. 

کریمیان درباره دلیل لزوم شناخت هویدا در زمانه فعلی بیان کرد: هویدا شخصیت بسیار جالبی دارد و نه فقط برای ایرانیان بلکه به عنوان قصه فردی که زندگی جذاب و مرگی تراژیک داشته است، برای تمام دنیا دیدن و شنیدن داستان زندگی‌اش می‌تواند شگفت‌انگیز باشد. 

او افزود: شناخت هویدا به عنوان شخصیتی که در ایران مدرن تاثیرگذار بوده جذاب است و در شناخت تاریخ معاصر می‌تواند کمک کننده باشد. شخصیت‌های تاریخی آموزنده هستند، افرادی مشابه مجددا قدرت خواهند گرفت، وقایع تاریخی مجددا تکرار خواهند شد و برای مخاطبان بسیار جالب است. 

کریمیان درباره تکرارناپذیر بودن هویدا گفت: این شخصیت ممکن است در تاریخ تکرار شود اما شخصیت خاصی است و مشابه او کمتر در تاریخ وجود دارد. 

او درباره سانسور گفت: ما هیچ مشکلی تحت عنوان سانسور نداشتیم. گاهی اوقات تصویری پیدا نکردیم. بخشی نیز روایت مستند طولانی شده بود و نزدیک به ۴ ساعت شده بود که مجبور شدیم بخشی از روایت را حذف کنیم. 

کریمیان گفت: مستند ما هم صوتی است و هم تصویری و کاملا صوتی نیست. فقط روایت آن صوتی است و کمی متفاوت است. ممکن است مخاطبان عام چندان تمایلی به دیدن این مستند نداشته باشند. یکی از اهداف اصلی این مستند، ارائه روایتی بی‌طرفانه و مبتنی بر شهادت افرادی بود که در ان دوره در قدرت حضور داشتند. 

کریمیان گفت: تلاش کردیم از روایتهای بعد از انقلاب پرهیز کنیم و فقط از زبان کسانی استفاده کنیم که در همان زمان با هویدا ارتباط داشته‌اند. این روش کمک می‌کند که قضاوت‌ها تحت تاثیر رویکردهای سیاسی پس از انقلاب قرار نگیرد. 

کریمیان تاکید کرد: هدف این اثر نه تبرئه هویدا بوده و نه محکوم کردن او. روایت مستند باید به گونه‌ای باشد که مخاطب خود بتواند مسیر قضاوت را طی کند؛ اینکه هویدا در چه دوره‌ای عملکرد مثبت داشته، در چه مقاطعی با کاستیهایی روبه رو بوده و اینکه سقوط او تا چه اندازه نتیجه ساختار قدرت و تا چه اندازه نتیجه رفتار شخصی بوده است. برخی از مصاحبه شوندگان نگاه مثبت داشتند و برخی دیگر منتقد بودند، اما ترکیب این روایت‌ها تصویر واقعی‌تری از فضای ان دوره ارائه میدهد. 

کریمیان درباره نقش هویدا در روند شکل‌گیری بحران‌های سیاسی سال‌های منتهی به انقلاب بیان کرد: نمی‌توان ادعا کرد که هویدا شخصا مسبب همه بحران‌ها بوده، اما نمی‌توان نقش او را نیز نادیده گرفت. بسیاری از کاستی‌های اقتصادی و سیاسی آن دوره مربوط به ساختاری بوده که از بالا هدایت می‌شد و نقش افراد درون این ساختار، مانند نخست‌وزیر، بیشتر در نحوه اداره و مدیریت تنش‌ها تاثیر داشت. هویدا در برخی مقاطع توانست تنش‌ها را کنترل کند و در برخی مقاطع نیز با محدودیت‌هایی روبه رو شد که از توان او خارج بود. 

کریمیان درباره برنامه‌های اکران مستند گفت: نخستین نمایش ان در جشنواره سینما حقیقت خواهد بود و پس از ان تلاش میشود اکران دانشگاهی برگزار شود تا امکان گفت‌وگوی گسترده درباره شخصیت هویدا و دوره تاریخی مربوط به او فراهم شود. پس از بازخوردها، درباره اکران در گروه هنر و تجربه یا قالب‌های دیگر تصمیم گرفته خواهد شد. 

او گفت: هدف از ساخت این مستند، کمک به شناخت بهتر تاریخ معاصر ایران است؛ تاریخی که اگر درست و دقیق روایت نشود، امکان دارد سوءبرداشتهای زیادی در مورد شخصیت‌ها و وقایع ان شکل گیرد. مخاطب ایرانی باید بداند پیشرفت و بحران چگونه در کنار هم حرکت می‌کنند و چطور شخصیت‌هایی مانند هویدا می‌توانند هم‌زمان بخشی از توسعه و بخشی از چالش‌های سیاسی باشند.