دل‌زدگی کودکان از اسباب‌بازی/ وقتی وسیله جای هم‌بازی را می‌گیرد

محمدرضا نقی‌زاده تولیدکننده صنعت اسباب‌بازی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به کاهش مدت زمان بازی کودکان با اسباب‌بازی‌ها نسبت به گذشته گفت: بسیاری از اسباب‌بازی‌های امروزی برای بازی‌های فردی طراحی می‌شوند و بازی‌های فردی را ترویج می‌کنند. این اسباب‌بازی‌ها حتی اگر بعضاً کیفیت بالایی هم داشته باشند، چه محصولات ایرانی با کیفیت خوب و چه محصولات خارجی عالی، کودک به سرعت از آنها زده می‌شود.

وی ادامه داد: با این اسباب‌بازی‌ها نمی‌توان بازی تعاملی و گروهی انجام داد و وقتی بازی تعاملی امکان‌پذیر نباشد، خلاقیت کودک زود فروکش می‌کند و اسباب‌بازی از چشمش می‌افتد. در مقابل، بازی‌های فکری معمولاً اینطور نیستند؛ ممکن است اجزای خیلی جذابی هم نداشته باشند و حتی با کاغذ و مقوا ساخته شده باشند، اما چون کودک می‌تواند با آنها تعامل کند، خلاقیت به خرج دهد و روش بازی خودش را بسازد، معمولاً دوام بیشتری دارند و تعداد دفعات بازی با آنها بیشتر است. ما در کار خودمان به این ویژگی تکرارپذیری می‌گوییم.

این تولیدکننده با اشاره به ویژگی‌های اسباب‌بازی خوب گفت: در تعاریف اسباب‌بازی دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. غیر از تعریف پایه‌ای مثل کیفیت متریال، نحوه ساخت، دوام و تناسب سنی، مثلاً بعضی اسباب‌بازی‌ها برای کودکان زیر سه سال مناسب نیستند یا باید از پلاستیک بهداشتی استفاده شود، باید ببینیم که منظورمان از اسباب‌بازی، بازی‌های فکری را شامل می‌شود یا نه.

وی افزود: بازی‌های مهارتی و حرکتی هر کدام عمر مفید و نحوه طراحی متفاوتی دارند. مثلاً برای سنین پایین‌تر که قرار است مهارت‌های فردی و شناختی کودک بالا برود، معمولاً از ابزارهایی استفاده می‌شود که بتوان استفاده کرد، اما برای سن بالاتر با کارت و کاغذ و مقوا هم می‌شود این مسئله را پیش برد و آن بازی فکری عمر بهتری داشته باشد. عوامل مختلفی مؤثر هستند و نمی‌شود گفت لزوماً یک ویژگی خاص باید وجود داشته باشد.

نقی‌زاده در پاسخ به این پرسش شاید این اسباب‌بازی‌ها عمداً طوری طراحی می‌شوند که کودک زود خسته شود و والدین مجبور شوند اسباب‌بازی جدید بخرند، گفت: فکر نمی‌کنم اینطور باشد. ممکن است شما بحثی را مطرح کنید که مثلاً تولید داخل چنین هدفی را دنبال کند تا فروشش بالا برود، اما در بازی‌های خارجی مثل لگو که با بالاترین کیفیت ممکن و بهترین پلاستیک و رنگ‌ها ساخته می‌شوند، این دل‌زدگی بالاخره وجود دارد.

وی یادآور شد: ماهیت قضیه این است که وقتی اسباب‌بازی جای هم‌بازی را می‌گیرد، این دل‌زدگی پیش می‌آید. اسباب‌بازی تا حدی می‌تواند کودک را سرگرم کند و بیشتر کودکان نیاز به هم‌بازی دارند. این اتفاق در بازی‌های جمعی و گروهی کمتر می‌افتد، چه بازی فکری باشد چه نباشد. بچه‌هایی که در قدیم با سنگ و لاستیک و چیزهای خیلی ساده ساعت‌ها و حتی ماه‌ها بازی می‌کردند، به خاطر تنوع هم‌بازی و تنوع روش‌های بازی بود که در ذهن افراد مختلف شکل می‌گرفت.

این تولیدکننده با اشاره به نقش تبلیغات در ایجاد نیاز کاذب و زودگذر بودن علاقه کودک به اسباب‌بازی گفت: تبلیغات صد در صد تأثیر دارد. ممکن است تبلیغی را ببینیم که روی مسائلی مانور می‌دهد که ممکن است هیچ وقت برطرف نشود، مثلاً ادعا کند کودک خیلی با این وسیله سرگرم می‌شود و چقدر جذاب است. قاعدتاً روح بخشی در تبلیغات به فروش بالای محصولات کمک می‌کند، اما تبلیغات یک وجه ناصحیح و شاید بتوان گفت دروغی هم دارند و برای افزایش فروش مجبور هستند وجوهی را بگویند که ممکن است هیچ وقت تأمین نشود.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا تک‌نوه بودن بچه‌های امروز و اینکه افراد مختلف خانواده برایشان اسباب‌بازی می‌خرند، باعث زودگذر شدن علاقه آنها نمی‌شود، اظهار کرد: دل‌زدگی و تنوع‌طلبی بچه‌ها موضوعی است که ما در کار خودمان هم می‌بینیم. ممکن است یک بازی فکری جذابیت داشته باشد و کودک دو ماه یا سه ماه با آن بازی کند و بعد خسته شود. این فواصل مهم هستند. حتی نحوه برخورد با اسباب‌بازی مهم است.

نقی‌زاده گفت: شخصاً مواردی را دیده‌ام که پدر و مادر اسباب‌بازی را به کودک هدیه نمی‌دهند، بلکه می‌گویند این اسباب‌بازی مال ماست و تو می‌تونی از ما قرض بگیری. در این حالت کودک نسبت به آن اسباب‌بازی اشتیاق پیدا می‌کند، برنامه‌ریزی پیدا می‌کند که چه زمانی می‌تواند آن را بگیرد، می‌داند که مال خودش نیست و باید مراقبش باشد و گاهی می‌تواند با آن سرگرم شود و گاهی به او نمی‌دهند. این جذابیت را بالا می‌برد. این اتفاق کمتر می‌افتد و پدرومادرها و پدربزرگ‌ها و اطرافیان فکر می‌کنند بهتر است برای خودش بخرند و نوبتی بخرند که احساس کمبود نکند، اما غافل از اینکه دل‌زدگی و تنوع‌طلبی ایجاد می‌شود.

وی در پاسخ به این پرسش که فشار بازار و رقابت برای ارائه محصول جدید و ارزان‌تر، چقدر می‌تواند روی کیفیت و ماندگاری اسباب‌بازی تأثیر بگذارد، اظهار کرد: واقعیت این است که الان بازار خیلی شلوغ است و فقط هم مختص اسباب‌بازی نیست. تنوع ایده‌ها زیاد است و تولیدکنندگان باید کاری کنند که محصولشان خلاقیت جدیدی داشته باشد تا ماندگار شود. راه‌حل هم همین است که یک حرف نویی برای ماندگاری داشته باشند. اما کمتر این اتفاق می‌افتد.

این تولیدکننده یادآور شد: شما در هر صنعتی که وارد شوید، محصولاتی که زودتر عرضه می‌شوند و سریع‌تر به بازار می‌آیند، معمولاً ماندگارتر می‌شوند. این اتفاق معمولاً در بازارهایی می‌افتد که ترویج به خوبی انجام نمی‌شود. در بازی‌های فکری هم این اتفاق افتاده است. مثلاً بازی مونوپولی چون عرضه جهانی زودتری داشته، هنوز هم پرطرفدار است، در حالی که از نظر محتوایی و جذابیت‌های ظاهری، بازی‌های خیلی جذاب‌تری هم وجود دارد. سابقه عرضه بیشتر از حرف جدید می‌تواند یک محصول را ماندگار کند. اما به هر حال ایده‌های نو اثرگذار، نوع بازاریابی، نوع عرضه و گروه مخاطب هدف می‌توانند مؤثر باشند که محصول ماندگارتر یا گذرا باشد.