حبسیه‌ای که دیوارهای زندان را فروریخت/ زنی که ضعف نشان نداد

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره ساکی: «تا روشنایی» که توسط انتشارات سوره مهر و در ۱۸۸ صفحه، زیر نظر دفتر هنر و ادبیات پایداری حوزه هنری منتشر شده است، کتابی‌ست به قلم معصومه رامهرمزی و به روایت زینت ابراهیم همسر رهبر نهضت اسلامی نیجریه که در روزهای زندان‌ نوشته شده است. این اثر، در عین حال که زیرمجموعه ژانر زندان‌نوشته(حبسیه) به حساب می‌آید، به دلیل شرایط خاص و موقعیت‌های حساس زندگی این زن مبارز، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد.

در مقدمه و در معرفی کتاب نویسنده تأکید کرده که این اثر «نه تاریخ شفاهی است و نه زندگینامه؛ تاریخچه‌ای گزیده و مجمل اما مستند از نهضت اسلامی در غرب آفریقاست»؛ که همین نکته، نخستین کلید ما برای ورود به تحلیل و بررسی این اثر است.

زندان‌نوشته‌ها به عنوان یک ژانر ادبی مستقل، ویژگی‌های سبکی مشترکی دارند: تکیه بر حافظه نویسنده به دلیل کمبود منابع و ارجاعات کتابخانه‌ای، صمیمیت و بی‌واسطگی حاصل از نوشتن در شرایط سخت حصر، و کارکرد اسنادی و تاریخی برای ثبت وقایع از نگاه یک شاهد عینی. که کتاب «تا روشنایی» کمابیش تمام این ویژگی‌ها را در خود دارد.

۱. تکیه بر حافظه در اوج بحران

در واقع نویسنده اصلی این سطور، زنی‌ست که در زندان و در شرایطی باورنکردنی دست به قلم برده است. او در حالی می‌نویسد که خود و همسرش به شدت زخمی و مجروح هستند و تازه شهادت شش پسر عزیزشان را در فاصله‌ای کم، در دو فاجعه جداگانه (سه پسر در راهپیمایی روز قدس ۲۰۱۴ و سه پسر دیگر در حمله خونین ارتش به منزلشان در ۲۰۱۵) تجربه کرده‌اند. در چنین وضعیتی، طبیعی است که اثر بیش از آنکه متکی بر منابع و ارجاعات دقیق آرشیوی و کتابخانه‌ای باشد، بر حافظه و دانسته‌های پیشین نویسنده استوار است. این ویژگی، که در زندان‌نوشته‌های اصیل دیده می‌شود، به متن نوعی صداقت و بی‌پیرایگی می‌بخشد که در آثار نوشته‌شده در شرایط عادی یافت نمی‌شود.

۲. بی واسطه‌گی و صمیمیت زنانه

زینت ابراهیم نه به عنوان یک مورخ بیرونی، بلکه به عنوان یکی از پیروان حقیقی شیخ زکزاکی که سال‌هاست در مقام همسر دوشادوش رهبر نهضت اسلامی نیجریه پیش‌آمده تا جایی که در راه دفاع از آرمان‌هایش، دشمن ظالم، داغ شش فرزند شهیدش را بر دل او گذاشته، از بطن ماجرا مشغول روایتگری‌ست. این جایگاه، به اثر صمیمیتی عمیق بخشیده است. برای نمونه، در بخشی از کتاب می‌خوانیم(در جریان خواستگاری شیخ زکزاکی از زینت)، شیخ در پاسخ به او می‌گوید: «اگر تمام زن‌های عالم مقابل من رژه بروند، تا زمانی که تو در بین آنها باشی، فرد دیگری را برای ازدواج انتخاب نمی‌کنم». این روایتِ شخصی و صمیمانه، که در یک زندان‌نوشته ثبت شده، نه تنها وفاداری و عمق رابطه این زوج مبارز را نشان می‌دهد، بلکه تصویری انسانی و دست‌یافتنی از رهبر یک نهضت ارائه می‌دهد که در تاریخ‌نگاری‌های رسمی کمتر دیده می‌شود.

۳. کارکرد اسنادی و رسالت تاریخی

اگرچه نویسنده در زندان به سر می‌برده و دسترسی به منابع نداشته، اما قصد او از نگارش، ثبت تاریخ نهضت برای آیندگان و جلوگیری از تحریف آن توسط دشمنان بوده است. این نیت، اثر را در زمره آن دسته از زندان‌نوشته‌هایی قرار می‌دهد که کارکردی فراتر از بیان دردهای شخصی دارند. درست مانند زندان‌نوشته‌های فلسطینی که توسط مبارزانی در بند نوشته می‌شود که هدفشان ثبت روایت شخصی خود از تاریخ مبارزات است؛ «تا روشنایی» نیز تلاش دارد روایت صحیح و دست‌اولی از نهضت اسلامی نیجریه به مخاطب ارائه دهد.

۴. زندان به مثابه فضای ذهنی و روانی

در این کتاب، زندان تنها یک مکان فیزیکی نیست. دیوارهای زندان، گرچه نویسنده را از جهان بیرون جدا کرده، اما نتوانسته روحیه مبارز و امید به آینده را در او بکشد. در جای دیگری از کتاب، زینت ابراهیم می‌نویسد: «من از شهادت نمی‌ترسم و برای رسیدن به آن اشتیاق دارم. تنها ترسم این است که نتوانم به چنین مقامی نائل شوم و همچنان در این دنیا باقی بمانم درحالی‌که رهبرم و تنها امیدم کشته شود.» این کلمات، که در عمق زندان و در تاریک‌ترین لحظات زندگی نوشته شده، نشان می‌دهد که چگونه زندان برای نویسنده به فضایی برای تعالی و تأمل در آرمان‌ها تبدیل شده است.

یکی از نکات قابل تأمل در کتاب «تا روشنایی»، شکاف میان انتظاری است که مقدمه (بر اساس مصاحبه‌های تفصیلی با نویسنده) در ذهن مخاطب ایجاد می‌کند و آنچه در متن اصلی می‌بینیم. با مطالعه مقدمه، خواننده خود را برای مواجهه با روایتی مفصل و پرجزئیات آماده می‌کند، اما در عمل با متنی مواجه می‌شود که مختصر و فشرده است.

این مسئله ریشه در فرآیند شکل‌گیری کتاب دارد. بر اساس مصاحبه‌ای که با معصومه رامهرمزی (تدوینگر کتاب) انجام شده، متن اصلی در زندان و در شرایطی نوشته شده که نویسنده در اوج بحران‌های جسمی و روحی به سر می‌برده است. طبیعی است که چنین متنی نتواند به تمام جزئیات بپردازد. تیم تدوینگر برای رفع این نقیصه، مدتی با خانم زینت ابراهیم مصاحبه کرده‌اند تا اطلاعات تکمیل شود. با این حال، اصالت متن زندان‌نوشته اقتضا می‌کرد که اصل اثر دست‌نخورده باقی بماند و اطلاعات تکمیلی از مسیرهای دیگر (مانند پانوشت یا مقدمه) به خواننده منتقل شود.

اینجا با یک پارادوکس در ژانر زندان‌نوشته مواجهیم: اصالت متن در برابر خوانایی برای مخاطب عام. شاید بتوان گفت کتاب «تا روشنایی» از این منظر، نمونه‌ای است از تلاش برای حفظ اصالت یک سند تاریخی و در عین حال پاسخگویی به نیاز مخاطب امروزی. اما پرسش همچنان باقی است: آیا نمی‌شد این اطلاعات ارزشمند حاصل از مصاحبه‌ها را به شکلی نظام‌مندتر (مثلاً در قالب ضمیمه یا پانوشت‌های تفصیلی) در اختیار خواننده قرار داد، تا هم اصالت متن حفظ شود و هم انتظار مخاطب برای جزئیات بیشتر برآورده گردد؟

لایه‌های سرکوب در نگاه زینت ابراهیم

یکی از عمیق‌ترین و راهبردی‌ترین بخش‌های کتاب «تا روشنایی»، جایی است که نویسنده به تحلیل لایه‌های مختلف سرکوب علیه نهضت اسلامی نیجریه می‌پردازد. زینت ابراهیم در این بخش، از زاویه دید یک رهبر فکری و نه صرفاً یک همسر، به آسیب‌شناسی درون‌گفتمانی و برون‌گفتمانی نهضت می‌پردازد.

۱. فتنه نخست: اختلاف‌افکنی میان شیعه و سنی

نخستین فتنه‌ای که نویسنده به آن اشاره می‌کند، تلاش دشمنان برای رواج اختلاف بین شیعیان و اهل سنت است. این نکته از چند منظر قابل تأمل است: نخست اینکه این تحلیل عمیق سیاسی-مذهبی، نه در یک متن آکادمیک و در شرایط عادی، بلکه در زندان و در اوج بحران نوشته شده است. این نشان می‌دهد که زندان برای نویسنده نه فقط محل رنج، که محل تعمیق بصیرت بوده است. دوم اینکه همان‌طور که در زندان‌نوشته‌های فلسطینی (مثل آثار یحیی سنوار) شاهد تحلیل‌های راهبردی از درون سلول‌های زندان هستیم، اینجا نیز زینت ابراهیم نشان می‌دهد که زندان نتوانسته او را از تحلیل کلان‌نگرانه مسائل نهضت بازدارد که شاید این نگاه، نگاه ویژه‌ انسان مسلمان است.

۲. فتنه دوم: ساختارمند کردن تشکیلات در غیاب رهبر

دومین فتنه‌ای که نویسنده فاش می‌کند، حتی از مورد اول ظریف‌تر و خطرناک‌تر است: تلاش برای ساختارمند کردن جایگاه اعضای نهضت در زمان نبود شیخ (دوره‌ای که ایشان زندانی بودند). این نکته از منظر جامعه‌شناسی جنبش‌های اجتماعی بسیار حائز اهمیت است. در غیاب رهبر تاریخی، همیشه این وسوسه وجود دارد که با «ساختارمند کردن» تشکیلات، خلأ رهبری پر شود. اما زینت ابراهیم هشدار می‌دهد که همین ساختار ظاهراً منطقی، می‌توانست ابزاری برای نفوذ و انحراف باشد که به لطف خدا معدوم شد.

۳. نتیجه تلخ: انشعاب و تشکیل گروه «تجددالاسلام»

نویسنده به روشنی بیان می‌کند که این دو فتنه، منجر به جدا شدن عده‌ای از اعضای نهضت و تشکیل گروهی به نام «تجددالاسلام» شد. این بخش از کتاب، یک سند تاریخی ارزشمند است. زینت ابراهیم نه به عنوان یک مورخ بیرونی، که به عنوان یک عضو ارشد خانواده رهبری، از انشعابی دردناک اما واقعی پرده برمی‌دارد. این صداقت در بازگو کردن آسیب‌های درونی، به کتاب اعتبار مضاعفی بخشیده است.

۴. بوکوحرام: از گروهک تروریستی تا ابزار سرکوب سیاسی‌مذهبی

یکی دیگر از مهم‌ترین بخش‌های کتاب، جایی است که زینت ابراهیم به گروه مسلح و تروریستی بوکوحرام اشاره می‌کند. نویسنده با صراحت تمام بیان می‌کند که تمام جنایات این گروه علیه پیروان شیخ زکزاکی، زیر نظر دولت ظالم نیجریه انجام شده است.

این ادعا با اظهارات متعدد شیخ زکزاکی و نمایندگانش در سال‌های اخیر همخوانی کامل دارد. شیخ زکزاکی بارها تأکید کرده است: «ما از داستان بوکوحرامِ خیالی نمی‌ترسیم؛ بگذارید این داستان را برای احمق‌ها و نادان‌ها تعریف کنند». نماینده شیخ زکزاکی در جوس نیز در سال ۲۰۱۶ به صراحت اعلام کرد: «دولت نیجریه همان بوکوحرام است. هیچ چیزی به نام بوکوحرام وجود خارجی ندارد جز آنکه برای رسیدن به اهداف سیاسی خود از این نام استفاده می‌کنند».

نکته مهم دیگری که در کتاب به آن اشاره شده، هدف‌گیری گزینشی شیعیان توسط بوکوحرام است. نماینده شیخ زکزاکی در مصاحبه‌هایش در این باره می‌گوید: «آنها متوجه شدند که اگر مستقیماً به ما حمله کنند، جهان انگشت اتهام را به سمت آنها نشانه خواهد گرفت. به همین دلیل، یک فرد بی‌چهره به نام شکاو را برای صحبت علیه ما استخدام کردند. سپس به ما حمله می‌کنند و بوکوحرام را مسئول معرفی می‌کنند». این تحلیل نشان می‌دهد که چگونه یک گروه تروریستی می‌تواند به عنوان سپر و پوششی برای سرکوب دولتی عمل کند.

نقش سعودی و آمریکا: تفرقه‌افکنی به مثابه یک پروژه منطقه‌ای

یکی از راهبردی‌ترین بخش‌های کتاب، جایی است که زینت ابراهیم از لایه‌های داخلی فراتر رفته و به نقش قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی در ایجاد تنش مذهبی در نیجریه می‌پردازد. نویسنده با صراحت تمام به حمایت‌های تفرقه‌افکنانه دولت سعودی و آمریکا اشاره می‌کند که برای ایجاد جو متشنج بین شیعیان و اهل سنت نیجریه طراحی شده است.

۱. اعتراف صریح بن‌سلمان: کشتار زاریا به نمایندگی از غرب

یکی از مستندات شگفت‌انگیز که با تحلیل زینت ابراهیم همخوانی کامل دارد، اعتراف صریح محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان است. شیخ زکزاکی در مصاحبه‌ای در اکتبر ۲۰۲۵ به صراحت اعلام کرد که عربستان سعودی به نمایندگی از آمریکا و انگلیس علیه شیعیان نیجریه عمل کرده است. مهم‌تر از آن، گزارش رادیو دویچه وله (بخش Hausa) در سال ۲۰۱۸ است که در آن محمد بن سلمان رسماً ادعا کرد که عربستان در سرکوب شیخ زکزاکی موفق عمل کرده است. این اسناد نشان می‌دهد که تحلیل زینت ابراهیم صرفاً یک ادعای ساده نیست، بلکه بر افشاگری‌های بین‌المللی استوار است.

۲. آمریکا: از فشار بر شریعت تا مداخله نظامی

در کنار نقش سعودی، کتاب به نقش تفرقه‌افکنانه آمریکا نیز اشاره کرده است. تحولات اخیر در نیجریه به خوبی این ادعا را مستند می‌کند:

فشار برای لغو قوانین شریعت: در فوریه ۲۰۲۶، یک پانل کنگره آمریکا رسماً خواستار لغو قوانین شریعت و توهین به مقدسات در نیجریه شد. در دسامبر ۲۰۲۵ نیز کارشناسان آمریکایی به قانون‌گذاران این کشور توصیه کردند که برای انحلال گروه‌های حسبة (پلیس مذهبی) و لغو قوانین شریعت در ۱۲ ایالت شمالی نیجریه فشار بیاورند.

تهدید مداخله نظامی: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در نوامبر ۲۰۲۵ تهدید کرد که اگر دولت نیجریه جلوی کشتار مسیحیان را نگیرد، آمریکا با اسلحه‌های شعله‌ور وارد این کشور خواهد شد.

حملات نظامی مشترک: در دسامبر ۲۰۲۵، آمریکا با هماهنگی دولت نیجریه، حملات هوایی در شمال غرب این کشور انجام داد.

۳. نقشه ترور خاموش شیخ زکزاکی و همسرش به بهانه معالجه

در ذیل این موضوع، زینت ابراهیم به حضور پزشکان و پرستارانی عبری زبان(اسرائیلی) در بیمارستان هند می پردازد؛ که در پیوند با تحلیل‌های قبل، نشان از دست‌های پشت پرده‌ یک شبکه منسجم به منظور سرکوب نهضت دارد.

کتاب «تا روشنایی» در عین ایجاز و اختصار، چنان بار تحلیلی عمیقی دارد که هر بخش آن می‌تواند موضوع یک پژوهش مستقل باشد. زینت ابراهیم با روایت چهار لایه به‌هم‌پیوسته از سرکوب، فتنه اختلاف‌افکنی مذهبی، فتنه ساختارمند کردن تشکیلات در غیاب رهبر، استفاده ابزاری از گروه‌های تروریستی مانند بوکوحرام، و نقش تفرقه‌افکنانه قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی (سعودی و آمریکا) و حضور دست‌های آلوده‌ (اسرائیل) در پشت پرده، تصویری شفاف از سازوکار پیچیده سرکوب به کمک دولت نیجریه ارائه می‌دهد.

این تحلیل‌ها که از درون زندان و در اوج بحران‌های شخصی نوشته شده‌اند، نشان می‌دهد که زندان نه تنها نتوانسته روحیه مبارز و بصیرت سیاسی این زن محکم را تضعیف کند، بلکه به تعمیق نگاه او به مناسبات قدرت انجامیده است. زینت ابراهیم در این کتاب اثبات می‌کند که زندان می‌تواند نه محل سکوت و انفعال، که بستری برای تأمل عمیق‌تر در آرمان‌ها و ثبت تاریخ برای آیندگان باشد.

شاید بتوان گفت «تا روشنایی» نمونه‌ای کم‌نظیر از زندان‌نوشته‌هاست که هم کارکرد تاریخی، و هم کارکرد اجتماعی‌سیاسی دارد. این کتاب نه فقط برای کسانی که به دنبال آشنایی با تاریخ شیعیان نیجریه هستند، که برای پژوهشگران حوزه ادبیات مقاومت به ویژه مستند نگاران، وهمچنین جامعه شناسان به منظور بررسی نقش زنان در جنبش‌های اجتماعی‌سیاسی، اثری ارزشمند و قابل تأمل است. زینت ابراهیم با ضربات قلمش بر سینه کاغذ، دیوارهای زندان را فرو ریخته و کلماتش را به سمع و نظر جهانیان رسانده است؛ همان‌طور که عنوان کتاب نوید می‌دهد، او تا روشنایی دوام آورده، و این روشنایی اکنون به دست ما رسیده است.