نقشه‌ای که با تاریکی شب آغاز می‌شود؛ از اعتراض تا اغتشاش سازمان یافته

در روزهایی که اعتراضات صنفی در کشور در جریان است، خیابان‌های برخی شهرها صحنه روایت‌هایی متفاوت از تلاش برای بیان مطالبات بوده‌اند؛ از تجمعات روزانه صنفی تا حرکت‌هایی که در شب ابعاد دیگری به خود گرفته‌اند.

آن‌چه از لابلای گزارش‌ها و تحلیل‌های این روزها قابل مشاهده است، دو جنس متفاوت از کنش اجتماعی است: اعتراض صنفی و اجتماعی که ریشه در دغدغه‌های اقتصادی دارد و رخدادهای شبانه‌ای که ماهیت آنها به مراتب پیچیده‌تر و فراتر از یک مطالبه صرفِ معیشتی است.

اعتراض صنفی و اقتصادی، به‌طور تاریخی در کشور سابقه دارد و پژوهشگران آن را نوعی بیان مستقیم و خودانگیخته از اعتراضات مردم می‌دانند؛ تجمع‌هایی که معمولاً در روز، با خواسته‌های روشن مثل افزایش دستمزد، وضعیت بهتر کسب‌وکار، تأمین معیشت و اصلاح سیاست‌های اقتصادی شکل می‌گیرند و در چارچوبی مدنی و متعارف باقی می‌مانند، این اعتراض‌ها به‌طور سنتی «بی‌واسطه» و مستقیماً در خیابان برگزار می‌شوند و ماهیت صنفی دارند، نه سیاسی یا ایدئولوژیک.

در مقابل، رخدادهای شبانه که در چند روز اخیر در برخی شهرها گزارش شده‌اند، اگرچه در ظاهر بخشی از همان موج نارضایتی است، اما از نظر ماهوی و رفتاری با اعتراضات صنفی متفاوت‌اند.

شب‌زنده‌داری خیابان‌ها، شعارهای تند سیاسی، انسداد معابر، و گاهی خشونت‌های فیزیکی، نه فقط بیان یک خواسته اقتصادی، بلکه نشانه‌های ورود سایر عوامل و جریان‌ها به صحنه است؛ جریان‌هایی که از فضای عمومی نارضایتی برای برهم‌زدن نظم و انتقال حرکت‌ها به حوزه‌ای دیگر سود می‌جویند.

آن‌چه پژوهش‌های اجتماعی و اسناد رسمی نیز روی آن تأکید دارند، این است که اعتراضات صنفی هنگامی که در مسیر خود باقی بمانند، محصول طبیعی فشار اقتصادی هستند و معمولاً در روز برگزار می‌شوند و کمتر به خشونت می‌انجامند، در حالی‌که رفتارهای جمعی شبانه، به‌ویژه آن دسته که با شعارهای فراتر از مطالبات اقتصادی و با حضور افراد ماسک‌زده یا با صورت پوشیده دیده می‌شوند، غالباً از الگوهای ناشی از یک خواست صنفی فاصله می‌گیرند و با انگیزه‌های متفاوت و متداخل شکل می‌گیرند؛ از جمله تلاش برای کشاندن اعتراضات به یک عرصه سیاسی و امنیتی.

به‌عنوان مثال، اکثر اعتراضات اخیر، تجمعات روزانه و صنفی بوده‌اند، گاهی مغازه‌ها تعطیل شدند و کسبه و اتحادیه‌ها خواستار شنیده شدن صدای خود هستند. این‌ها نمودهایی از یک مطالبه مدنی است که در بستر فشار اقتصادی قابل فهم و قابل توجیه است.

اما گزارش‌ها و ویدئوهایی که در بعضی رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی منتشر شده‌اند، تصویر دیگری نیز نشان می‌دهند، تجمعاتی در شب، با شعارهای هنجارشکنانه، انسداد خیابان‌ها و خشونت‌های متناوب که بیشتر به رخدادهای امنیتی شبیه‌اند تا اعتراضات صنفی.

چنین رفتارهایی غالباً از سوی تحلیلگران اجتماعی به‌عنوان انحراف مسیر اعتراضات مسالمت‌آمیز تلقی می‌شود، زیرا هدف اولیه یک تجمع صنفی را که رسیدگی به مشکلات اقتصادی است، به صحنه‌ای از تنش گسترده‌تر تبدیل می‌کند.

تقسیم‌بندی علمی این دو نوع واکنش «اعتراض» و «اغتشاش» در ادبیات مطالعات اجتماعی روشن است، اعتراض مدنی دارای چارچوبی مشخص است، متمرکز بر خواسته‌های مشخص، بدون خشونت هدفمند، و معمولاً در ساعات روشن روز شکل می‌گیرد؛ در حالی‌که اغتشاش رفتاری خارج از این چارچوب است که با هدف‌گذاری فراتر از مطالبات صنفی، در جهت تخریب یا تغییرات ساختاریِ سریع و ناامن شکل می‌گیرد.

در نهایت، آنچه در این روزها در چندین نقطه کشور شاهدش هستیم، هم‌زیستی دو پدیده متفاوت است: از یک‌سو، اعتراضات واقعی و صنفی مردم که ریشه در معیشت و شرایط اقتصادی دارد؛ و از سوی دیگر، رخدادهایی شبانه و پرتنش که به‌سادگی نمی‌توان آن‌ها را بخشی طبیعی از مطالبه‌گری معیشتی دانست، بلکه نشانه‌ای از سوء‌استفاده از موقعیت اجتماعی مردم برای اهدافی فراتر از خواسته‌های اقتصادی است.

این تحلیل، نه تنها موقعیت اعتراضات را در متن تاریخی و اجتماعی قرار می‌دهد، بلکه به‌روشنی نشان می‌دهد که جنس اعتراضات روز با شب متفاوت است؛ اولی در مسیر بیان یک نارضایتی مشروع و صنفی ایستاده، و دیگری بیش از آن‌که صدای مردم باشد، بازتابی از تلاش برای بهره‌برداری از فضاهای دلهره‌آور اجتماعی است.