رکوردشکنی صادرات دانش‌بنیان در ۴ سال؛ چین بزرگترین شریک فناوری‌مان شد

به گزارش خبرنگار مهر، بر اساس تازه‌ترین گزارش ها از زیست‌بوم دانش‌بنیان تا پایان سال ۱۴۰۳، حداقل ۱۲,۶۹۲ شرکت یک‌بار تائیدیه دانش‌بنیان دریافت کرده‌اند. بررسی روند رشد این شرکت‌ها نشان می‌دهد که نرخ رشد به ۷ درصد در انتهای سال ۱۴۰۳ رسیده است. با فرض تثبیت این نرخ رشد سالانه، پیش‌بینی می‌شود که تا پایان برنامه هفتم توسعه، تعداد کل شرکت‌های دارای سابقه دانش‌بنیان به حدود ۱۶,۶۰۰ شرکت برسد. در سال ۱۴۰۳، با احراز صلاحیت ۷۸۹ شرکت جدید و حذف ۳۹۹ شرکت، تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان به ۱۰,۱۰۸ شرکت رسید.

بر اساس آیین‌نامه احراز صلاحیت دانش‌بنیان، شرکت‌ها بر اساس سطح فناوری و میزان فروش محصولات دانش‌بنیان به سه گروه نوپا، فناور و نوآور تقسیم‌بندی می‌شوند.

طبق آمار پایان سال ۱۴۰۳، حدود ۶۶ درصد از شرکت‌ها در گروه نوپا قرار داشته‌اند. مطابق روند معمول تجاری‌سازی استارتاپ‌های فناوری، انتظار می‌رود این شرکت‌ها طی بازه زمانی پنج ساله به یکی از زیرگروه‌های نوآور یا فناور تبدیل شوند یا به دلایل مختلف از جمله عدم توجیه سرمایه‌گذاری، مشکلات در مدل کسب‌وکار، ضعف در ساختار تیمی یا شکست در بازار، فعالیت خود را متوقف کنند.

تازه ترین گزارش زیست بوم دانش بنیان، شاخص دانش بنیان ها را در ۴ سال اخیر مورد بررسی قرار داده است که براساس آن صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان ایران در ۴ سال اخیر رشد قابل توجهی داشته و از ۲۹۶ میلیون دلار به ۲,۶۹۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این آمار نشان می‌دهد که میزان صادرات این شرکت‌ها در بازه زمانی یادشده بیش از ۹ برابر شده است.

در مقابل، واردات این شرکت‌ها ۴,۴۳۶ میلیون دلار بوده که نشان‌دهنده بهبود تراز تجاری در این حوزه است. این آمار مربوط به ۴۸۹ شرکت صادرکننده و ۱,۵۱۳ شرکت واردکننده است.

بررسی روند صادرات نشان می‌دهد ارزش کل صادرات از ۶۰۶ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به ۲,۶۹۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته که بیش از ۴ برابر شده است. بخش عمده این رشد مربوط به دانش‌بنیان شدن برخی شرکت‌های بزرگ صادراتی در سال ۱۴۰۲ بوده و کاهش نرخ رشد به ۷ درصد در سال ۱۴۰۳، گویای این موضوع است. نکته قابل تأمل اینکه ۸۴ درصد از کل صادرات توسط تنها ۳۶ شرکت با صادرات بالای ۱۰ میلیون دلار انجام می‌شود.

در بخش شرکای تجاری، چین با ۶,۶۵۸ میلیون دلار (۳۷.۸ درصد از کل تجارت)، بزرگترین شریک تجاری ایران در حوزه فناوری است. امارات با ۳,۰۶۰ میلیون دلار (۱۷.۴ درصد) و ترکیه با ۱,۸۱۷ میلیون دلار (۱۰.۳ درصد) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. عراق نیز با ۲,۷۶۵ میلیون دلار تجارت، مقصد صادراتی مهمی برای ایران و شرکت های دانش بنیان محسوب می‌شود.

جزییات این گزارش به شرح زیر است؛

صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان در چهار سال اخیر از ۲۹۶ میلیون دلار به ۲,۶۹۰ میلیون دلار رسیده است. بخش عمده‌ای از این رشد مربوط به دانش‌بنیان شدن برخی شرکت‌های بزرگ صادراتی در سال ۱۴۰۲ بوده و کاهش نرخ رشد صادرات در سال ۱۴۰۳، گویای این موضوع است.

از سوی دیگر، میزان واردات شرکت‌های دانش‌بنیان ۴,۴۳۶ میلیون دلار بوده است که نشان‌دهنده بهبود تراز تجاری دانش‌بنیان‌ها است. لازم به ذکر است که این آمار مربوط به ۱,۵۱۳ شرکت واردکننده و ۴۸۹ شرکت صادرکننده است و سایر شرکت‌ها فعالیت گمرکی نداشته‌اند. تخمین صادرات محصولات دانش‌بنیان بر اساس شاخص پیچیدگی محصول رقمی، معادل ۵۴۴ میلیون دلار (۲۱ درصد از کل صادرات) در سال ۱۴۰۳ برآورد شده است.

نمودار بالا آمار صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان ایران را از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ نشان می‌دهد. بر اساس این آمار، ارزش کل صادرات این شرکت‌ها از ۶۰۶ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به ۲۶۹۰ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ رسیده که بیش از ۴ برابر شده است. بیشترین سهم از این رشد مربوط به شرکت‌هایی بوده که صادراتشان نسبت به سال قبل افزایش داشته است. سال ۱۴۰۲ نقطه اوج شرکت‌های تازه دانش‌بنیان شده بود که بیش از نیمی از صادرات کل را انجام دادند.

در سال ۱۴۰۳، تعداد شرکت‌های صادرات اولی نسبت به سال قبل کاهش یافته و به ۶۵ شرکت رسیده است. از طرف دیگر، تعداد شرکت‌هایی که سابقه صادرات داشته ولی در این سال صادرات نداشته‌اند، افزایش پیدا کرده است. همچنین رشد کل صادرات در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل حدود ۷ درصد بوده است. تدوین برنامه‌های حمایتی برای شرکت‌های صادرات‌اولی و رفع موانع شرکت‌هایی که میزان صادرات آنها کاهش یافته، می‌تواند در افزایش سهم صادرات دانش‌بنیان کشور راهگشا باشد.

تحلیل آمار صادرات نشان می‌دهد که ۸۴ درصد از مجموع صادرات دانش‌بنیان‌ها توسط ۳۶ شرکت با صادرات بالای ۱۰ میلیون دلار انجام می‌شود. در حالی که بیشتر شرکت‌های صادراتی (حدود ۷۰ درصد)، تنها سهمی معادل ۳ درصد از کل صادرات دانش‌بنیان‌ها دارند. لازم به ذکر است که بر اساس اطلاعات رسمی گمرکی، این آمار صرفاً مربوط به صادرات و واردات رسمی است و شامل صادرات یا واردات غیررسمی، واسطه‌ای و همچنین صادرات خدمات‌محور نمی‌شود.

در بخش واردات، ۶۷ درصد از کل واردات دانش‌بنیان‌ها توسط ۱۱۹ شرکت صورت می‌گیرد. در مقابل، بخش عمده‌ای از شرکت‌های وارداتی (حدود ۶۵ درصد) تنها ۶ درصد از کل واردات دانش‌بنیان‌ها را شامل می‌شوند.

قابل توجه است که بخش مهمی از واردات ۴.۵ میلیارد دلاری شرکت‌های دانش‌بنیان به عنوان مواد اولیه در زنجیره ارزش تولید محصولات به‌کار رفته است. این موضوع علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب جلوگیری از واردات محصول نهایی و کاهش مصرف ارز نیز شده است. هرچند بررسی دقیق سهم این موضوع نیازمند مطالعات بیشتر است.

شاخص پیچیدگی محصول که توسط دانشگاه هاروارد توسعه یافته است، میزان پیچیدگی تولیدات کشورها را با مقیاس -۳ تا +۳ برای هر کد گمرکی می‌سنجد. محصولاتی با امتیاز بالاتر، به دلیل دشواری در کپی‌برداری، توسط شرکت‌های محدودتری تولید می‌شوند.

تطبیق این شاخص با داده‌های گمرکی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان، محصولاتی با پیچیدگی پایین را شامل می‌شود. در مقابل، بخش زیادی از واردات دانش‌بنیان‌ها از کالاهایی با پیچیدگی بالا تشکیل شده است.

با در نظر گرفتن کالاهایی با امتیاز بالاتر از ۰.۵ به عنوان محصولات دانش‌بنیان، میزان صادرات این محصولات حدود ۵۴۴ میلیون دلار تخمین زده می‌شود که ۲۱ درصد از کل صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان را شامل می‌شود.

با توجه به داده‌های جدول، حدود ۸۰ درصد از تجارت خارجی شرکت‌های دانش‌بنیان با کشورهای آسیایی انجام می‌شود که بیش از نیمی از آن با امارات متحده عربی و چین است. بر اساس آمار تجارت خارجی در سال ۱۴۰۳، چین با اختلاف قابل توجهی بزرگترین شریک تجاری ایران است. مجموع مبادلات تجاری دو کشور به ۶,۶۵۸ میلیون دلار رسیده که ۳۷.۸ درصد از کل تجارت ایران را شامل می‌شود. از این میزان، ۲,۶۹۶ میلیون دلار (۳۶.۹ درصد از کل صادرات) به صادرات ایران به چین و ۳,۹۶۲ میلیون دلار (۳۹.۳ درصد از کل واردات) به واردات ایران از چین اختصاص دارد.

با توجه به شرایط تحریمی، به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از تجارت با امارات شامل صادرات مجدد محصولات از مبادی دیگر و واردات مجدد به مقاصد کشورهای غیرآسیایی باشد. همچنین، عمده صادرات به چین نیز مربوط به دو شرکت بزرگ صادراتی در حوزه مواد شیمیایی است.

امارات متحده عربی با مجموع تجارت ۳,۰۶۰ میلیون دلار (۱۷.۴ درصد از کل) در رتبه دوم قرار دارد. ساختار تجارت با این کشور به گونه‌ای است که ایران ۱,۵۳۰ میلیون دلار (۲۱.۵ درصد از کل صادرات) به امارات صادرات و ۱,۲۲۴ میلیون دلار (۲۷.۶ درصد از کل واردات) از آن واردات داشته است. ترکیه نیز با مجموع ۱,۸۱۷ میلیون دلار (۱۰.۳ درصد از کل) سومین شریک تجاری ایران محسوب می‌شود که سهم صادرات ایران به این کشور ۶۹۷ میلیون دلار (۹.۸ درصد) و سهم واردات از آن ۵۱۷ میلیون دلار (۱۱.۶ درصد) است. هر دو کشور تراز تجاری مثبتی برای ایران دارند.

عراق با مجموع تجارت ۲,۷۶۵ میلیون دلار در رتبه چهارم قرار دارد. ایران ۲,۷۶۰ میلیون دلار (۳۸.۸ درصد از کل صادرات) به عراق صادرات داشته، در حالی که تنها ۵ میلیون دلار (۰.۱ درصد از کل واردات) از این کشور واردات داشته است. آلمان با ۲۱۵ میلیون دلار (۱.۲ درصد از کل)، روسیه با ۱۷۲ میلیون دلار (۱.۰ درصد از کل) و هند با ۱۶۴ میلیون دلار (۰.۹ درصد از کل) در رتبه‌های بعدی قرار دارند.