قنات‌ها شریان‌های حیاتی در روزهای بی‌آبی؛ احیای سالانه ۱۵ قنات در قم

خبرگزاری مهر؛ گروه استان‌ها- هیفاء پردل- طی سال‌های اخیر استان قم با تنش شدید بی آبی ناشی از کاهش بارندگی؛ افت محسوس منابع زیرزمینی و افزایش برداشت‌های بی رویه روبه‌رو است شرایطی که تداوم آن فعالیت بخش کشاورزی را با چالش جدی مواجه کرده و این امر تلنگری است تا در ارتباط با شیوه‌های تأمین و مصرف آب به ویژه استفاده از ظرفیت‌های بومی و پایدار را بیش از بیش نمایان سازد.

در چنین شرایطی کارشناسان بخش آب و کشاورزی بر ضرورت مدیریت بهره‌وری آب تاکید دارند مدیریتی که با اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، کاهش تلفات آب در مزرعه و جلوگیری از برداشت‌های غیر مجاز و احیای سازه‌های سنتی و پایدار مانند قنات‌ها محقق می‌شود که می‌تواند نقش مؤثری در کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی استان ایفا کند.

کارشناسان منابع آب معتقدند قنات، برخلاف چاه‌های عمیق تعادل سفره‌های زیرزمینی را برهم نمی‌زند و با اقلیم کم بارش قم سازگار است با این حال توسعه بی رویه چاه‌ها آفت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و نبود برنامه احیا بسیاری از قنات‌های تاریخی قم را از مدار بهره برداری خارج کرده است.

نیاکان ما در گذشته برای مقابله با اقلیم خشک و کم بارش با تکیه بر دانش بومی و تجربه نسل‌ها قنات را به عنوان یکی از هوشمندانه‌ترین شیوه‌های استحصال و مدیریت آب ابداع کردند، سازه‌ای پایدار که بدون وابستگی به انرژی و با حفظ تعادل سفره‌های زیرزمینی قرن‌ها آب شرب و کشاورزی شهرها و روستا را تأمین می‌کرد و قم در گذشته دارای ده‌ها رشته قنات فعال بوده و با اقلیم کم بارش سازگار بود.

قنات میراثی هزار ساله نسخه‌ای شفابخش برای بحران بی آبی قم

معاون آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان قم با تأکید بر نقش قنات‌ها به‌عنوان سرمایه‌های پایدار آبی، از وجود ۹۵۰ رشته قنات عمومی در استان خبر داد و گفت: سالانه حدود ۷۰ میلیون مترمکعب آب از قنات‌های قم استحصال می‌شود که بخش مهمی از نیاز کشاورزی مناطق کوهستانی و کوه‌پایه‌ای استان را تأمین می‌کند.

محمدحسین احمدپور در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به کاهش منابع آب زیرزمینی، اظهار داشت: قنات به عنوان یک سازه زنده نیازمند لایروبی و مرمت سالانه است با توجه به محدودیت منابع دولتی لایروبی همه قنات‌ها امکان پذیر نیست و این امر باید با مشارکت حقابه بران انجام شود.

به گفته وی با این حال سازمان جهاد کشاورزی سالانه به طور متوسط ۱۵ رشته قنات را با طول تقریبی ۵/۷ کیلومتر را مرمت و بازسازی می‌کند و این قنات‌ها حدود ۱۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی قم را مشروب می‌سازد، در قم ۹۵۰ رشته قنات عمومی داریم که سالانه حدود ۷۰ میلیون مترمکعب آب از قنات‌های قم استحصال می‌شود که بخش مهمی از نیاز کشاورزی مناطق کوهستانی و کوه پایه‌ای را تأمین می‌کند.

سامانه‌های نوین آبیاری؛ راه برون رفت از تنش‌های بی‌آبی

معاون آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان قم گفت: در راستای بهینه‌سازی مصرف آب، اجرای سامانه‌های نوین آبیاری را در دستور کار قرار داده و برای هر هکتار اجرای سیستم‌های نوین، یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال و برای آبیاری کم‌فشار ۲۹۰ میلیون ریال تسهیلات بلاعوض به کشاورزان پرداخت می‌کند که حدود ۸۰ درصد هزینه اجرا را پوشش می‌دهد.

احمد پور بیان کرد: در راستای بهینه سازی مصرف آب؛ اجرای سامانه‌های نوین آبیاری را در دستور کار قرار داده و برای هر هکتار اجرای سیستم‌های نوین؛ یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال و برای آبیاری کم فشار ۲۹۰ ریال تسهیلات بلاعوض به کشاورزان پرداخت می‌کند که حدود ۸۰ درصد هزینه اجرا را پوشش می‌دهد.

وی افزود: مهم‌ترین مانع اجرای این طرح‌ها به روز نبودن پروانه بهره برداری چاه‌های کشاورزی است شرکت آب منطقه‌ای استان نسبت به تمدید و ساماندهی این پروانه‌ها اقدام کند تا کشاورزان بتوانند از حمایت‌های دولتی بهره مند شوند چاه‌های غیر مجاز از عوامل افت آبخوان‌های استان می‌باشد تعداد چاه‌های غیر مجاز در قم بیش از دو برابر چاه‌های مجاز است و سالانه ۴۰ میلیون متر مکعب آب از این طریق برداشت می‌شود طبق قانون برخورد با این چاه‌ها بر عهده وزارت نیرو و شرکت آب منطقه‌ای است و جهاد کشاورزی خواستار برخورد جدی با متخلفان است.

به گفته احمدی پور، ریشه اصلی بحران آب قم قطع حقابه های قانونی کشاورزان است متأسفانه در خارج از استان حقابه های قانونی کشاورزان قم صرف کشت محصولات غیر ضروری مانند گل‌های آپارتمانی و میوه‌های گرمسیری می‌شود در حالی که کویر قم روز به روز تشنه‌تر می‌شود.

تنش بی آبی در کشوری که فناوری قنات دارد طنز است

یک کارشناس مطالعات سازه‌های آبی و قنات با اشاره به فناوری نوین نیاکان ایرانی در خلق یک سازه مهم به نام قنات تشنگی معنا ندارد گفت: مشکل کمبود آب برای ایرانیان موضوع تازه‌ای نیست؛ بیش از سه‌هزار سال است که مردم این سرزمین با چالش کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کنندقنات یا کاریز، این ابتکار شگفت‌انگیز ایرانی، نماد روشن مقاومت و خلاقیت ایرانیان در برابر خشکسالی و کمبود منابع آبی است.

علیرضا زارع افزود: قنات‌ها یکی از مفیدترین و کهن‌ترین ابزار تمدن ایرانی برای مقابله با کم‌آبی هستند چنانکه حتی امروزه بیش از ۲۱ درصد از میزان استحصال آب‌های زیرزمینی در سطح کشور از طریق قنات‌ها تأمین می‌شود با وجود اهمیت قنات‌ها در نظام اجتماعی ایران، متأسفانه به دلیل توسعه ناهنجار شهرنشینی و صنعتی شدن، رفته‌رفته قنات‌ها چنان مورد بی‌مهری قرار گرفته‌اند که از ۸۰ هزار رشته قناتی که در گذشته‌ای نه‌چندان‌دور در کشور وجود داشت، تنها ۳۳ هزار رشته باقی مانده است.

به گفته وی، علی‌رغم خشکی اقلیم قم، از دیرباز این منطقه دارای قنات‌های متعددی بوده که گواه آن «کتاب قم» است که نام و احکام این منابع آب را با عنوان کاریز آورده است. ضمن این‌که منابع بعدی مربوط به قم نیز از قنات‌ها به کرات یاد کرده‌اند. جز آن قنات‌های دایر موجود در قم تا چند دهه پیش آب بسیاری از مزارع و باغات را تأمین می‌کرد.

این کارشناس در ادامه اظهار داشت: به گفته کارشناسان، کاهش یا افزایش ذخیره آب در آبخوان‌ها به طور مستقیم بر دبی قنوات اثر می‌گذارد؛ به این معنا که با افت آبخوان، دبی قنات کاهش یافته و با افزایش ذخیره، مجدداً تقویت می‌شود. این روند، در واقع تأثیر منفی پایداری بر آبخوان‌ها ندارد و نوعی تعادل طبیعی میان منابع سطحی و زیرزمینی برقرار می‌کند.

حال که قم و به طبع آن کشور با تنش شدید بی آبی روبرو است به نظر می‌رسد احیای قنوات این میراث ارزشمند نیاکان ما یعنی قنات‌ها به درستی مورد بهره برداری و احیا قرار نگرفته است در حالی که این سازه گرانبها راهبرد مطلوبی برای نجات از بحران بی آبی است و این سازه‌های پایدار می‌توانستند فشار بر منابع زیرزمینی را کاهش دهند.