کاوش‌های باستان‌شناسی؛ شرط نجات تاریخ در اصلاح گذرهای مسجد جامع اصفهان

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: بحران رطوبت در گذر جنوبی مسجد جامع عتیق اصفهان که در پی شکستگی لوله آب شرب و آسیب به جرزها و طاق‌های شبستان غربی گنبد نظام‌الملک بروز کرد، اکنون تنها یک پرونده فنی برای اصلاح شبکه آب و فاضلاب نیست؛ بلکه به اعتقاد باستان‌شناسان، به بزنگاهی سرنوشت‌ساز برای بازخوانی لایه‌های مدفون اصفهان کهن و آزمونی برای میزان پایبندی مدیریت شهری و استانی به الزامات میراث جهانی تبدیل شده است.

پس از تشکیل جلسه اضطراری مدیریت بحران استانداری و آغاز عملیات جمع‌آوری کف‌فرش گذرهای پیرامونی و اصلاح مسیر فاضلاب، اکنون مطالبه‌ای جدی از سوی جامعه باستان‌شناسی مطرح شده است؛ مطالبه‌ای که تأکید دارد همزمان با هرگونه گودبرداری و اصلاح زیرساخت، کاوش و مستندسازی علمی نیز باید انجام شود تا فرصت کم‌نظیر پیش‌آمده به سادگی از دست نرود. زیرا گذرهای اطراف مسجد جامع، صرفا معبر شهری نیستند بلکه بخشی از یک تپه باستانی و میدانگاه تاریخی‌اند که لایه‌های چند هزار ساله تاریخ اصفهان را در خود جای داده‌اند.

اصفهان کهن زیر پای ماست؛ مسجد جامع بر فراز یک تپه باستانی

علیرضا جعفری زند، باستان‌شناس، در گفتگو با مهر با اشاره به اهمیت بی‌بدیل محدوده مسجد جامع گفت: اصفهان کهن زیر پای ماست؛ شهری که در طول تاریخ هرگز نمرده و پیوسته تجدید حیات شده است. به گفته او، این ویژگی باعث شده لایه‌های متعدد تاریخی در زیر بافت فعلی شهر انباشته شود، به‌ویژه در محدوده‌هایی مانند مسجد جامع که بر فراز یک تپه باستانی شکل گرفته است.

وی با اشاره به اختلاف تراز ورودی مسجد جامع و پله‌هایی که بازدیدکنندگان برای ورود طی می‌کنند، این موضوع را نشانه‌ای روشن از انباشت لایه‌های تاریخی دانست و افزود: اینجا یک تپه باستانی است و باید با همین نگاه به آن نگریست، نه صرفا به‌عنوان یک بنای تاریخی منفرد.

جعفری زند با یادآوری فعالیت هیأت‌های ایتالیایی در دهه ۶۰ میلادی و ادامه کاوش‌ها تا سال ۱۳۵۷ در داخل مسجد گفت: با وجود این فعالیت‌ها، پیرامون مسجد جامع هرگز کاوش نظام‌مند و گسترده‌ای انجام نشده و همین امر باعث شده پرسش‌های بنیادین درباره بستر تاریخی شکل‌گیری مسجد بی‌پاسخ بماند.

وی تأکید کرد: اصلاح شبکه آب و فاضلاب فرصتی استثنایی برای لایه‌نگاری علمی در گذرهای پیرامونی است و نباید این فرصت با یک نظارت صوری یا گزارش سرهم‌بندی‌شده از دست برود.ضمن اینکه حضور یک باستان‌شناس متخصص و آشنا به بافت تاریخی برای ثبت دقیق داده‌ها ضروری است.

این باستان‌شناس با رد نگرانی‌ها درباره طولانی شدن پروژه توضیح داد: منظور او حفاری گسترده و انسداد معابر نیست، بلکه انجام گمانه‌زنی‌های هدفمند در همان عرض ترانشه‌های لوله‌گذاری است؛ همان گودبرداری‌هایی که به هر حال برای اصلاح شبکه انجام می‌شود.

وی افزود: می‌توان با یک عرض یک متر و در امتداد مسیر لوله، داده‌های ارزشمندی به دست آورد؛ بدون آنکه اختلال جدی در تردد ایجاد شود. او تجربه‌های پیشین خود در خیابان‌های پرتردد را شاهدی بر امکان همزمانی پروژه‌های عمرانی و کاوش باستان‌شناسی دانست.

جعفری زند تاکید کرد: اگر این مطالعات انجام نشود، موقعیتی کم‌نظیر از دست می‌رود؛ آن هم در کنار اثری که ثبت جهانی است و بی‌توجهی به لایه‌های باستانی پیرامون آن می‌تواند تبعات بین‌المللی نیز داشته باشد.

لایه‌های ساسانی در عمق چهار متری؛ هشدار درباره تکرار اشتباهات گذشته

محسن جاوری، باستان‌شناس و مسئول تیم کاوش‌های پیشین در میدان عتیق و مسجد جامع، با نگاهی انتقادی به سوابق مداخلات شهری در گفتگو با مهر گفت: در دهه‌های گذشته حریم بسیاری از آثار تاریخی بدون توجه به اصول حفاظتی مورد تعرض قرار گرفته است؛ از عبور کابل‌های برق و مخابرات تا شاه‌لوله‌های فاضلاب.

وی با اشاره به تجربه کاوش سال ۱۳۸۳ در محدوده میدان عتیق و خیابان مجلسی گفت: در آن پروژه تا عمق چهار متر و شصت سانتی‌متر لایه‌های باستانی مستند شد. حتی زیر گنبد نظام‌الملک نیز در کاوش‌های پیشین لایه‌هایی از دوره ساسانی شناسایی شده است.

جاوری تأکید کرد: در محدوده گذرهای پیرامونی مسجد جامع، داده‌های باستان‌شناسی تا عمق نزدیک پنج متر نیز قابل انتظار است و ادعای نبود لایه‌های مهم در عمق کمتر از یک و نیم متر، ساده‌سازی خطرناکی است.

وی اصلاح شبکه فاضلاب را ضرورتی فوری دانست اما تصریح کرد: این اقدام باید با کاوش علمی همراه باشد. اگر قرار است کاری انجام شود، باید با تأمین اعتبار مناسب و انتخاب تیم متخصص باشد؛ در غیر این صورت اجرای نمایشی چند گمانه محدود، کمکی به شناخت علمی نخواهد کرد.

جاوری همچنین به تجربه بروز رطوبت در اواخر دهه هفتاد اشاره کرد و گفت: تکرار بحران پس از دو دهه نشان می‌دهد راه‌حل‌های پیشین پایدار نبوده‌اند. او پیشنهاد داد مسیر شبکه فاضلاب در قالب یک طرح جامع، از مجاورت مستقیم مسجد جامع خارج و به مسیر ایمن‌تری منتقل شود.

این باستان‌شناس ایجاد و اصلاح ناکش‌ها و زهکش‌های پیرامونی را نیز ضروری دانست و گفت: در بسیاری از کشورهای اروپایی برای بناهای تاریخی سیستم‌های پیشرفته خشک‌سازی اجرا می‌شود و ما نیز باید از تجربه‌های موفق جهانی بهره بگیریم.

وی تصریح کرد: کاوش های باستان‌شناسی و لایه نگاری تاریخ و اصلاح شبکه می‌تواند همزمان انجام شود و هیچ تعارضی میان این دو وجود ندارد، مشروط بر آنکه مدیریت پروژه یکپارچه و با درک ارزش تاریخی محدوده باشد.

«کاوش» همزمان با اصلاح گذرها ضروری است

سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، با اشاره به ضرورت حضور نگاه تخصصی باستان‌شناسی در روند اصلاح گذرهای پیرامونی مسجد جامع عتیق اصفهان در گفتگو با مهر تأکید کرد: در جلسات اخیر با دستگاه‌های اجرایی، موضوع نظارت و ملاحظات باستان‌شناسی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

وی با بیان اینکه در نشست مشترک با حضور نمایندگان دستگاه‌های خدمات‌رسان، شهرداری و کارشناسان میراث فرهنگی، بر لزوم رعایت ضوابط میراثی در تمامی مراحل اصلاح شبکه تأکید شده است، افزود: یکی از همکاران حوزه باستان‌شناسی نیز در این جلسات حضور داشته و موضوع بررسی لایه‌های تاریخی در حین عملیات مورد توجه قرار گرفته است.

سیدالعسگری تصریح کرد: محدوده گذر جنوبی طی سال‌های گذشته بارها دچار مداخلات تأسیساتی شده و در عمق حدود یک تا دو متر، شبکه‌ای متراکم از لوله‌های آب، فاضلاب، گاز، برق و مخابرات ایجاد شده است، با این حال این موضوع به معنای فقدان کامل داده‌های تاریخی در پیرامون این مسیر نیست و هرگونه عملیات باید با حساسیت نسبت به بستر تاریخی انجام شود.

وی با اشاره به اینکه پایگاه جهانی مسجد جامع در تمام مراحل برداشت کف‌سازی و بررسی مسیر لوله‌ها در محل حضور داشته است، گفت: کارشناسان میراث فرهنگی از ابتدا در محل حاضر بودند و روند کار را رصد کردند تا در صورت مشاهده هرگونه نشانه تاریخی، اقدامات لازم انجام شود.

معاون میراث فرهنگی استان اصفهان با تأکید بر اینکه مسجد جامع عتیق بنایی ثبت جهانی است و هرگونه اقدام در حریم آن باید با دقت مضاعف همراه باشد، اظهار کرد: طرح مدیریت این مجموعه که به تصویب شورای برنامه‌ریزی استان رسیده، به‌صورت مشخص وظایف دستگاه‌ها را در قبال حفاظت، ساماندهی و هرگونه مداخله عمرانی تعیین کرده است.

وی خاطرنشان کرد: اصلاح شبکه تأسیسات نباید صرفاً به رفع یک بحران مقطعی محدود شود، بلکه باید در چارچوب یک نگاه جامع به حفاظت از عرصه و حریم تاریخی انجام گیرد و در صورت نیاز به مطالعات تکمیلی، این موضوع در قالب سازوکارهای قانونی میراث فرهنگی قابل پیگیری است.

سیدالعسگری تأکید کرد: هرچند اولویت فوری، رفع منبع رطوبت و جلوگیری از آسیب بیشتر به بناست، اما رعایت ضوابط میراثی و حضور کارشناسان مرتبط در تمام مراحل، جزء اصول قطعی اداره‌کل میراث فرهنگی استان است و این موضوع در جلسات رسمی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

فرصتی که شاید تکرار نشود

آنچه از مجموع این گفتگوها برمی‌آید، اجماعی کم‌سابقه میان باستان‌شناسان و مدیران میراث فرهنگی درباره اهمیت محدوده پیرامونی مسجد جامع است. اختلاف‌ها نه بر سر ضرورت کاوش، بلکه بر سر چگونگی و میزان جدیت آن است.

بحران رطوبت، زنگ خطری بود که ضعف هماهنگی و انباشت مداخلات غیرهمگون در حریم یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی کشور را آشکار کرد. اکنون که کف‌فرش‌ها برداشته شده و زمین برای اصلاح شبکه گشوده است، پرسش اساسی این است که آیا این گشودگی به شناخت علمی نیز منجر خواهد شد یا نه.

کارشناسان تأکید دارند که با یک مدیریت یکپارچه می‌توان از هر متر گودبرداری برای مستندسازی لایه‌ها استفاده کرد؛ بی‌آنکه پروژه عمرانی متوقف شود یا نارضایتی گسترده‌ای ایجاد کند.

در شهری که خود را پایتخت فرهنگ و تمدن ایران می‌داند، نحوه مواجهه با این فرصت می‌تواند معیاری برای سنجش میزان بلوغ مدیریت میراث باشد. مسجد جامع عتیق تنها یک بنای مذهبی نیست؛ کتابی سنگی از تحولات معماری و شهرسازی ایران است که هر لایه خاک پیرامونش می‌تواند فصلی تازه به این کتاب بیفزاید.

اکنون نگاه‌ها به اصفهان دوخته شده است؛ شهری که تاریخش زیر پای رهگذران جاری است و هر تصمیم امروز می‌تواند یا پرده‌ای دیگر از گذشته را کنار بزند یا برای همیشه آن را مدفون کند.