متروی اصفهان به سایه تاریخ رسید؛ قطار توسعه در انتظار تایید یونسکو

‌خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: پرونده عبور خط ۲ مترو اصفهان از محدوده پیرامونی مسجد جامع عتیق، طی چند سال گذشته به یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین چالش‌های تلاقی توسعه شهری و صیانت از میراث فرهنگی در ایران تبدیل شده است؛ پرونده‌ای که از همان ابتدا، به دلیل هم‌جواری با یکی از شاخص‌ترین آثار ثبت جهانی کشور، فراتر از یک پروژه عمرانی تلقی شد و در سطح ملی و بین‌المللی مورد توجه قرار گرفت. مسجد جامع عتیق اصفهان که در سال ۲۰۱۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، نه‌تنها به‌عنوان یک بنای مذهبی، بلکه به‌مثابه سندی زنده از تداوم معماری و شهرسازی ایرانی، اسلامی، در کانون حساس‌ترین ضوابط حفاظتی یونسکو قرار دارد؛ ضوابطی که هرگونه مداخله در عرصه و حریم آن را مشروط به مطالعات دقیق، ارزیابی اثرات و تأیید نهادهای ذی‌صلاح می‌کند.

از زمان مطرح شدن مسیر خط ۲ مترو در محدوده مرکزی اصفهان، گزارش‌ها و هشدارهای متعددی از سوی کارشناسان میراث فرهنگی، باستان‌شناسان و حتی برخی نهادهای بین‌المللی در رسانه‌های رسمی کشور منتشر شده است. همزمان، تجربه پیشین عبور مترو از زیر میدان نقش جهان و حساسیت شدید یونسکو نسبت به آن پرونده، باعث شد که عبور مترو از نزدیکی مسجد جامع عتیق از ابتدا ذیل یک نگاه سخت‌گیرانه‌تر و با حساسیت مضاعف بررسی شود؛ نگاهی که عبور صرف از زیر زمین را نیز به‌عنوان مداخله‌ای بالقوه خطرساز تلقی می‌کند.

در سال‌های اخیر، با نزدیک‌تر شدن عملیات اجرایی خط ۲ مترو به بافت تاریخی، این پرونده وارد مرحله‌ای تازه شده و مکاتبات رسمی میان ایران و یونسکو شدت گرفته است. گزارش‌های منتشرشده در خبرگزاری مهر نشان می‌دهد که یونسکو ضمن درخواست توضیح رسمی درباره مسیر، عمق و مطالعات فنی پروژه، تأکید کرده است که هرگونه تصمیم نهایی منوط به ارائه مستندات علمی، ارزیابی‌های مستقل و راستی‌آزمایی نتایج مطالعات خواهد بود. در همین چارچوب، سازمان میراث فرهنگی کشور و اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان، با تأکید بر استقلال مشاوران، پایش لرزه‌ای بافت تاریخی و رعایت استانداردهای بین‌المللی، تلاش کرده‌اند این پرونده را از یک مناقشه اجرایی به یک فرآیند کارشناسی شفاف تبدیل کنند؛ فرآیندی که نتیجه آن، نه‌تنها مسیر مترو، بلکه اعتبار نظام حفاظت از میراث جهانی ایران را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

در همین راستا، امیرکرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر به تشریح آخرین وضعیت این پرونده پرداخت؛ گفت‌وگویی که نشان می‌دهد تصمیم نهایی درباره عبور یا عدم عبور مترو از این محدوده، منوط به نتایج مطالعات مستقل، راستی‌آزمایی اسناد فنی و نظر مشاوران ذی‌صلاح خواهد بود.

عبور مترو از حریم اثر ثبت جهانی؛ تصمیمی فراتر از یک پروژه عمرانی

کرم‌زاده با اشاره به حساسیت ویژه پرونده مسجد جامع عتیق اظهار کرد: موضوع عبور خط ۲ مترو از این محدوده، از ابتدا به‌عنوان یک پروژه صرفاً عمرانی دیده نشده و از منظر میراث فرهنگی، این پرونده در سطح ملی و بین‌المللی ارزیابی می‌شود.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان تأکید کرد: هرگونه تصمیم‌گیری درباره آثار ثبت جهانی، تابع قوانین سخت‌گیرانه حریم و ضوابط مصوب یونسکو و ایکوموس است و نمی‌توان با نگاه تسهیل‌گرانه عمرانی درباره آن حکم صادر کرد.

وی اظهار کرد: در همین راستا، اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان از مشاوران صلاحیت‌دار دعوت کرده تا به‌صورت مستقل در این موضوع مشارکت داشته باشند. به گفته وی، شرکت مترو اصفهان پیش‌تر مجموعه‌ای از مستندات فنی، مطالعات و داده‌ها را در قالب ۳۸ سی‌دی به میراث فرهنگی تحویل داده که این اسناد نیازمند بررسی دقیق، تخصصی و بی‌طرفانه است.

کرم‌زاده تصریح کرد: این بررسی‌ها نمی‌تواند توسط نهاد مجری پروژه انجام شود و لازم است مشاوری ذی‌صلاح، مستقل و دارای گرید تخصصی در حوزه مترو و پروژه‌های زیرسطحی شهری، صحت و کفایت این مستندات را ارزیابی کند.

وی درباره سرنوشت عبور خط دو متروی اصفهان از حریم مسجد جامع عتیق اعلام کرد: وزارت میراث فرهنگی اقدام به فراخوان مشاور مستقل برای بررسی دقیق این موضوع خواهد کرد.

وی ادامه داد: به محض تأمین اعتبار لازم، مشاور ذی‌صلاح در هفته‌های آینده انتخاب خواهد شد تا اسناد و سی‌دی‌های ارائه شده توسط شهرداری را بررسی و صحت مطالعات انجام‌شده را تأیید کند. در صورت تأیید مشاور، عبور مترو از این مسیر مجاز خواهد بود و در غیر این صورت، مسیر پروژه تغییر خواهد کرد.

مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان همچنین تاکید کرد: استانداردهای بین‌المللی برای عبور مترو از محدوده‌های تاریخی رعایت خواهد شد و این پروژه صرفاً در صورتی مورد پذیرش قرار خواهد گرفت که خط مترو بتواند این معیارها را تأمین کند.

فراخوان مشاور مستقل؛ تلاش برای شفافیت و رفع هرگونه شائبه

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان با تأکید بر لزوم شفافیت کامل در این پرونده اظهار کرد: یکی از دغدغه‌های اصلی افکار عمومی، احتمال وجود ارتباط میان مشاوران پروژه و شهرداری به‌عنوان مجری مترو بوده است. برای رفع هرگونه شائبه، تصمیم گرفته شد که تأمین اعتبار انتخاب مشاور از سوی وزارت میراث فرهنگی انجام شود و قرارداد نیز مستقیماً توسط این وزارتخانه منعقد شود.

وی اظهار کرد: بر اساس قوانین، هزینه‌های مترتب بر پروژه باید توسط مجری پرداخت شود، اما به‌منظور جلوگیری از ایجاد شبهه، میراث فرهنگی پذیرفت که فرآیند انتخاب مشاور را با تأمین اعتبار مستقل مدیریت کند.

کرم زاده افزود: مشاور منتخب باید دارای حداقل گرید یک در حوزه مترو باشد و سابقه حرفه‌ای آن به‌گونه‌ای باشد که اعتبار علمی و تخصصی خود را تحت هیچ شرایطی به خطر نیندازد.

وی با اشاره به تأمین اعتبار این فرآیند افزود: حدود دو میلیارد تومان برای این منظور پیش‌بینی و مکاتبات مربوط به آن انجام شده است.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان گفت: پیش از برگزاری فراخوان، از سه شرکت رتبه یک فعال در این حوزه استعلام قیمت انجام شد تا مبلغ پایه بر اساس خدمات مورد نیاز تعیین شود و سپس فرآیند فراخوان به‌صورت شفاف و رقابتی برگزار شود.

وی تصریح کرد: تاکنون سه شرکت معتبر مستقر در تهران برای حضور در این فراخوان اعلام آمادگی کرده‌اند و انتخاب نهایی بر اساس معیارهای فنی، تخصصی و استقلال حرفه‌ای تا هفته آینده انجام خواهد شد.

عمق عبور مترو و لایه‌های باستان‌شناسی؛ مرز اطمینان یا محل تردید

یکی از محورهای اصلی بحث درباره عبور خط ۲ مترو از محدوده مسجد جامع عتیق، موضوع لایه‌های باستان‌شناسی و عمق حفاری است. کرم‌زاده در این باره اظهار کرد: بر اساس مطالعات و برآوردهای موجود، لایه‌های باستان‌شناسی در اصفهان عموماً تا عمق ۱۲ تا ۱۵ متر قرار دارند و حتی در متراکم‌ترین بخش‌های شهری، این عمق به‌ندرت از ۱۳ متر فراتر می‌رود.

وی افزود: مسیر پیش‌بینی‌شده برای عبور مترو در این محدوده، در عمق حدود ۲۵ متری زمین قرار دارد و از منظر لایه‌های شناخته‌شده باستان‌شناسی، در این عمق اثری وجود ندارد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان تأکید کرد: این موضوع به‌تنهایی برای صدور مجوز کافی نیست و باید تمامی آثار لرزشی، نشست زمین و پیامدهای بلندمدت عبور قطار نیز بررسی شود.

وی اظهار کرد: همین دلیل، همزمان با بررسی پرونده مسجد جامع عتیق، پایش لرزه‌ای در سایر نقاط بافت تاریخی که مترو از آن عبور کرده یا خواهد کرد، آغاز شده است.

کرم‌زاده ادامه داد: داده‌های حاصل از این لرزه‌نگاری‌ها و گزارش‌های فنی آن، در اختیار کارشناسان ذی‌ربط قرار می‌گیرد تا یک پایش زیرزمینی جامع از میزان خطرپذیری و تهدید احتمالی برای بناهای تاریخی به دست آید.

وی افزود: این رویکرد به میراث فرهنگی امکان می‌دهد تصمیم‌گیری خود را صرفاً بر اساس یک نقطه یا یک پروژه خاص انجام ندهد، بلکه تصویری کلان از تأثیر مترو بر بافت تاریخی اصفهان داشته باشد.

یونسکو و پرونده اصفهان؛ قانع‌سازی مشروط و انتظار برای نتایج نهایی

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در بخش دیگری از سخنان خود به آخرین وضعیت مکاتبات با یونسکو اشاره کرد و اظهار کرد: در آخرین نامه‌نگاری انجام‌شده، پاسخ‌های فنی و توضیحات اولیه از سوی ایران ارائه شده و در مقطع فعلی، یونسکو نسبت به این توضیحات قانع شده است.

وی افزود: با این حال، این قانع‌شدن به‌معنای تأیید نهایی نیست و یونسکو منتظر دریافت نتایج مطالعاتی است که شهرداری انجام داده و میراث فرهنگی آنها را راستی‌آزمایی کرده است. پس از ارسال این مستندات، کارشناسان یونسکو بررسی تخصصی خود را انجام خواهند داد و نظر نهایی در این چارچوب اعلام خواهد شد.

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان تصریح کرد: تجربه‌های گذشته، از جمله پرونده عبور خط مترو از میدان نقش جهان، نشان داده است که یونسکو در مواجهه با پروژه‌های زیرساختی در حریم آثار ثبت جهانی، بسیار دقیق و سخت‌گیرانه عمل می‌کند و هرگونه مغایرت با استانداردهای بین‌المللی می‌تواند پیامدهای جدی برای وضعیت ثبت جهانی اثر داشته باشد.

از مجموع اظهارات مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان و بررسی‌های رسمی منتشرشده برمی‌آید، این است که پرونده عبور خط ۲ مترو از حریم مسجد جامع عتیق هنوز به ایستگاه نهایی نرسیده است. این پرونده اکنون در مرحله‌ای قرار دارد که نتایج مطالعات مستقل، نظر مشاوران ذی‌صلاح و ارزیابی نهادهای بین‌المللی می‌تواند مسیر آن را به‌کلی تغییر دهد.

در شرایطی که توسعه حمل‌ونقل عمومی یک ضرورت انکارناپذیر شهری است، حفاظت از میراثی که هویت تاریخی و فرهنگی کشور را نمایندگی می‌کند نیز مسئولیتی غیرقابل چشم‌پوشی است. تلاقی این دو ضرورت، آزمونی جدی برای نظام تصمیم‌گیری، شفافیت و پایبندی به اصول علمی در مدیریت شهری و میراث فرهنگی ایران به شمار می‌رود؛ آزمونی که نتیجه آن، فراتر از اصفهان، در نگاه جامعه جهانی به نحوه صیانت ایران از آثار ثبت جهانی‌اش اثرگذار خواهد بود.