رهبر شهید انقلاب اسلامی منظومه‌ای کم‌نظیر از عاشوراپژوهی را بنیان نهاد

به گزارش خبرگزاری مهر، محمدصادق ابوالحسنی‌منذر، تاریخ‌پژوه و نویسنده، در نشست علمی «در امتداد مکتب امام خمینی(ره)؛ عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنه‌ای» که به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد با تأکید بر ضرورت بازخوانی و پژوهش نظام‌مند درباره اندیشه‌های عاشورایی رهبر معظم انقلاب، اظهار کرد: منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای درباره عاشورا، منظومه‌ای عمیق، چندلایه و دارای ساحت‌های متنوع است که هنوز آن‌گونه که شایسته است مورد مطالعه و تبیین قرار نگرفته است.

وی در ابتدای سخنان خود ضمن گرامیداشت یاد رهبر شهید انقلاب اسلامی، گفت: این نخستین محرمی است که از حضور ظاهری ایشان محروم هستیم؛ رهبری که روحیه عاشورایی در شخصیت و منش او متجلی بود و مباحث عاشورایی‌اش همواره الهام‌بخش جامعه اسلامی و جریان مقاومت به شمار می‌رفت.

عاشورا؛ موتور محرک نهضت‌های ضداستبدادی و ضداستعماری شیعه

ابوالحسنی‌منذر با اشاره به نقش تاریخی عاشورا در تحولات سیاسی و اجتماعی جهان تشیع تصریح کرد: هرگاه در تاریخ معاصر رهبری در رأس یک نهضت ضداستبدادی یا ضداستعماری قرار گرفته است، می‌توان رگه‌های روشن نگرش عاشورایی را در نوع رهبری و مدیریت او مشاهده کرد. اوج این مسیر در عصر معاصر، امام خمینی(ره) و میراث‌دار بزرگ ایشان، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای هستند.

وی با اشاره به جنگ‌های ایران و روسیه تزاری، نهضت تحریم تنباکو، مشروطه و دیگر جنبش‌های اسلامی افزود: عاشورا در همه این نهضت‌ها نقش موتور محرک را ایفا کرده است. از روضه‌خوانی علما در میدان‌های نبرد گرفته تا شعارهای نهضت مشروطه و قیام ثقةالاسلام تبریزی در روز عاشورا، همگی نشان‌دهنده پیوند عمیق میان نهضت حسینی و مبارزات اجتماعی و سیاسی شیعه است.

این تاریخ‌پژوه تأکید کرد: اگر امام خمینی(ره) را تکمیل‌کننده و احیاگر این مسیر تاریخی بدانیم، رهبر معظم انقلاب در بیش از سه دهه رهبری خود منظومه‌ای عاشورایی را بنیان نهادند که هم میراث گذشته را تبیین کرد و هم آن را به سطحی نو از تکامل رساند.

عاشورا در نگاه رهبر انقلاب؛ راهبردی برای فرهنگ‌سازی، نظام‌سازی و تمدن‌سازی

ابوالحسنی‌منذر با بیان اینکه نباید نگاه مقام معظم رهبری به عاشورا را صرفاً در حد یک پژوهش تاریخی یا کتابخانه‌ای فروکاست، اظهار داشت: ایشان صرفاً یک عاشوراپژوه نیستند، بلکه معمار جبهه مقاومت، ولی‌فقیه امت اسلامی، حکیم، فقیه و تحلیلگر عاشورا هستند.

وی افزود: در حالی که برخی پژوهشگران عاشورا بیشتر بر عوامل سیاسی یا اقتصادی تأکید می‌کنند، نگاه رهبر معظم انقلاب علاوه بر این عوامل، ابعاد فرهنگی، قومی، اجتماعی و تمدنی را نیز در بر می‌گیرد. از این منظر، عاشورا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه در فرهنگ‌سازی، نظام‌سازی، امت‌سازی و تمدن‌سازی نقش‌آفرین است و به یک راهبرد بزرگ برای تحول تاریخ تبدیل می‌شود.

این پژوهشگر تاریخ با اشاره به تأثیر این نگاه در شکل‌گیری جبهه مقاومت گفت: شخصیت‌هایی چون شهید حاج قاسم سلیمانی و شهید سیدحسن نصرالله در همین مکتب تربیت شدند؛ مکتبی که محور آن حسین(ع)، زینب(س) و منطق عاشوراست.

تاریخ نقلی؛ نخستین سطح ورود رهبر انقلاب به عاشورا

ابوالحسنی‌منذر در ادامه سخنان خود نخستین سطح ورود رهبر معظم انقلاب به عاشورا را «تاریخ نقلی» دانست و گفت: مقام معظم رهبری مقید بودند اصل واقعه کربلا را روایت کنند و از فرازهای جان‌سوز، حماسی و درس‌آموز آن بهره بگیرند.

وی افزود: تفاوت رهبر انقلاب با یک مورخ صرف در این است که ایشان یک مصلح اجتماعی هستند. مورخ به گذشته می‌نگرد، اما مصلح اجتماعی از قله‌های تاریخ برای اصلاح امروز جامعه بهره می‌گیرد.

این نویسنده با اشاره به روضه‌های تاریخی رهبر انقلاب درباره حضرت قاسم(ع) و حضرت علی‌اکبر(ع) تصریح کرد: ویژگی مهم این روضه‌ها آن است که همواره بر منابع معتبر تاریخی استوار هستند. ایشان هنگام نقل مصیبت، منبع را نیز معرفی می‌کنند و علاوه بر روایت واقعه، به ترجمه و تحلیل دقیق آن می‌پردازند.

وی همچنین تأکید کرد: یکی از مصادیق این رویکرد، حمایت ایشان از اصل واقعه اربعین و توجه به جایگاه تاریخی آن است. هرچند درباره جزئیات تاریخی اربعین دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد، اما رهبر معظم انقلاب بر اهمیت اصل این حادثه و نقش آن در تداوم نهضت حسینی تأکید دارند.

تاریخ تحلیلی؛ از روایت واقعه تا ریشه‌یابی فاجعه عاشورا

ابوالحسنی‌منذر دومین سطح ورود رهبر انقلاب به عاشورا را «تاریخ تحلیلی» دانست و گفت: در این سطح، ایشان از نقل واقعه عبور می‌کنند و به تحلیل علل، انگیزه‌ها، درس‌ها و عبرت‌های عاشورا می‌پردازند.

وی با اشاره به خطبه‌های نماز جمعه سال ۱۳۷۷ اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که رهبر انقلاب مطرح می‌کنند این است که چگونه تنها پنجاه سال پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، نوه همان پیامبر و حجت خدا به دست همان امتی که مدعی اسلام بودند به شهادت رسید.

این پژوهشگر تاریخ افزود: رهبر معظم انقلاب در پاسخ به این پرسش، روند انحراف جامعه اسلامی را از رحلت پیامبر تا عاشورا بررسی می‌کنند و نشان می‌دهند چگونه پایه‌هایی همچون معرفت، عدالت، عبودیت و مودت اهل‌بیت(ع) به تدریج تضعیف شد و جامعه اسلامی از مسیر اصلی خود فاصله گرفت.

تاریخ تطبیقی؛ روشی برای آشکار شدن عظمت عاشورا

ابوالحسنی‌منذر سومین گونه از عاشوراپژوهی رهبر انقلاب را «تاریخ تطبیقی» معرفی کرد و گفت: در این روش، عاشورا در کنار دیگر قله‌های تاریخ قرار می‌گیرد تا عظمت آن بهتر آشکار شود.

وی با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب درباره مقایسه حضرت زینب(س) و آسیه همسر فرعون گفت: آسیه در اوج شکنجه‌های فرعون از خداوند طلب نجات کرد، اما حضرت زینب(س) با وجود تحمل مصائبی بسیار سنگین‌تر، در برابر خداوند عرضه داشت: «اللهم تقبل منا هذا القربان». این نوع مقایسه تاریخی، هم برهان عقلانی ارائه می‌دهد و هم مخاطب را از نظر عاطفی درگیر می‌کند.

مقتل‌شناسی و اعتبارسنجی منابع عاشورا

این تاریخ‌پژوه در ادامه به چهارمین محور عاشوراپژوهی رهبر انقلاب، یعنی «مقتل‌شناسی و اعتبارسنجی منابع تاریخی» اشاره کرد و گفت: مقام معظم رهبری در مواجهه با منابع تاریخی، نگاهی محققانه و رجالی دارند.

وی افزود: ایشان در استفاده از منابع تاریخی، هم به اعتبار اسناد توجه دارند و هم در مقام استدلال از روش تجمیع شواهد بهره می‌گیرند. در میان منابع عاشورایی نیز کتاب «لهوف» سید بن طاووس جایگاهی ویژه در آثار و بیانات ایشان دارد.

ابوالحسنی‌منذر تصریح کرد: رهبر معظم انقلاب از سید بن طاووس به عنوان فقیهی بزرگ، عارفی موثق و شخصیتی مورد اعتماد یاد می‌کنند و همین مسئله نشان می‌دهد که حتی در هنگام روضه‌خوانی نیز اعتبار منابع تاریخی را مورد توجه قرار می‌دهند.

نظریه‌پردازی درباره عاشورا و کلان‌روایت «انسان ۲۵۰ ساله»

وی با اشاره به بُعد نظریه‌پردازانه اندیشه رهبر انقلاب گفت: یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های ایشان، ارائه کلان‌روایت «امامت» و نظریه «انسان ۲۵۰ ساله» است؛ نظریه‌ای که همه ائمه(ع) را در قالب یک حرکت واحد تاریخی برای احیای اسلام ناب نبوی تحلیل می‌کند.

ابوالحسنی‌منذر افزود: بر اساس این نگاه، عاشورا یک حادثه منفصل و محدود به سال ۶۱ هجری نیست، بلکه حلقه‌ای اساسی در زنجیره مبارزه مستمر اهل‌بیت(ع) به شمار می‌آید. از همین منظر، امام صادق(ع) نیز در همان جبهه‌ای قرار دارد که امام حسین(ع) در آن مبارزه می‌کند و به تعبیر رهبر انقلاب، از «همرزمان حسین» محسوب می‌شود.

وی همچنین به نظریه تفکیک میان «هدف» و «نتیجه» در فلسفه قیام عاشورا اشاره کرد و گفت: رهبر معظم انقلاب معتقدند بسیاری از اختلاف‌نظرها درباره عاشورا ناشی از خلط این دو مفهوم است. هدف امام حسین(ع) احیای اسلام و انجام تکلیف الهی بود و نباید آن را صرفاً از طریق نتایج ظاهری نهضت تحلیل کرد.

عاشورا؛ منظومه‌ای جامع از عقلانیت، معنویت و حماسه

این پژوهشگر تاریخ در پایان تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های منظومه عاشورایی رهبر انقلاب، جامع‌نگری است. در این نگاه، عاشورا نه صرفاً یک تراژدی تاریخی، نه فقط یک حادثه عاطفی و نه تنها یک حرکت سیاسی است؛ بلکه مجموعه‌ای از ابعاد معرفتی، عرفانی، حماسی، اجتماعی، تمدنی و معنوی را در خود جای داده است.

وی با اشاره به آثاری همچون «جلوه‌های معنوی و عرفانی»، «حماسه امام سجاد(ع)» و «جاودانه حسین» گفت: رهبر معظم انقلاب معتقدند برای فهم درست کربلا باید ابتدا به عرفات بازگشت و دعای عرفه سیدالشهدا(ع) را شناخت. بدون فهم عبودیت، معنویت و عرفان اهل‌بیت(ع)، درک حقیقت عاشورا ممکن نیست. از همین رو، عاشورا در منظومه فکری ایشان، هم حماسه است، هم عرفان، هم سیاست، هم تمدن‌سازی و هم راهبردی برای ساخت آینده امت اسلامی.