چرا خریدهای شتاب‌زده طلا و ارز، بیشتر زیان‌آورند تا حافظ ارزش سرمایه؟

به گزارش خبرنگار مهر، در روزهایی که بازارها پرتنش‌اند و خبرهای اقتصادی بوی نااطمینانی می‌دهند، بسیاری از مردم برای حفظ دارایی‌هایشان به خرید طلا، ارز یا سکه روی می‌آورند. اما تجربه‌ سال‌های اخیر نشان داده این رفتار هیجانی نه‌تنها از دارایی محافظت نمی‌کند، بلکه به‌واسطه شکل‌گیری موج‌های خرید شتاب‌زده، خود به عاملی برای تشدید نوسان و زیان تبدیل می‌شود. مردم اغلب در نقطه اوج قیمت وارد بازار می‌شوند، جایی که احتمال افت شدید و ضرر بسیار زیاد است.

موج‌های هیجان؛ از ترس به تصمیم اقتصادی اشتباه

در اقتصادهایی که تورم بالا و نرخ بهره واقعی منفی است، نگرانی از کاهش ارزش پول ملی طبیعی است. وقتی مردم احساس کنند قدرت خریدشان کاهش می‌یابد، میل به تبدیل ریال به دارایی‌های فیزیکی افزایش پیدا می‌کند. این میل در ذات خود منطقی است، اما به‌محض غلبه هیجان و ترس، تبدیل به رفتار جمعی غیرعقلانی می‌شود.

در چنین موقعیتی، یک خبر غیررسمی یا شایعه کوچک درباره احتمال افزایش قیمت ارز کافی است تا صف‌های خرید در مقابل صرافی‌ها شکل گیرد. رفتار جمعی در این لحظه نه بر پایه تحلیل واقعیت‌های اقتصادی، بلکه بر اساس غریزه صیانت از ارزش دارایی عمل می‌کند؛ غریزه‌ای که غالباً مردم را در دام قله قیمتی گرفتار می‌سازد. آنها ریال خود را درست زمانی به دلار یا طلا تبدیل می‌کنند که قیمت‌ها در اوج‌اند و احتمال اصلاح بازار بسیار بالاست.

سعید نادری، تحلیلگر بازار سرمایه معتقد است مردم تصور می‌کنند خرید ارز یا طلا بهترین راه حفاظت از دارایی است، اما واقعیت این است که نقطه اوج قیمت دقیقاً زمانی است که تقاضای احساسی به بیشترین مقدار می‌رسد. در نتیجه، بخش بزرگی از مردم به جای حفظ ارزش، دارایی خود را در بالاترین نرخ ممکن تبدیل می‌کنند و بعد از فروکش هیجان، با افت شدید قیمت مواجه می‌شوند.

این پدیده در سال‌های مختلف بارها تکرار شده است. از دوره جهش ارزی سال ۱۳۹۷ تا افزایش‌های اخیر در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، بسیاری از خریداران خرد با نیت دفاع از ارزش سرمایه وارد بازار شدند، اما در کمتر از چند ماه ارزش دارایی‌شان کاهش یافت. نمودار رفتار این گروه‌ها نشان می‌دهد موج هیجانی مردم معمولاً با قله‌های نرخ ارز و طلا هم‌زمان است.

نوسان‌سازی رفتاری؛ چگونه تقاضای احساسی خودش محرک قیمت می‌شود

رفتار هیجانی تنها به زیان فردی محدود نمی‌ماند؛ بلکه به دلیل اثر تجمعی، روی ساختار بازار نیز تأثیر مستقیم می‌گذارد. در شرایطی که تعداد زیادی از خریداران خرد بدون تحلیل، به شکل یک موج از تقاضا وارد بازار می‌شوند، قیمت به واسطه همین رفتار بالا می‌رود. بازار ارز یا طلا در اقتصاد ایران عمق زیادی ندارد؛ یعنی حجم معاملات نسبت به تعداد خریداران محدود است و هر شوک تقاضا می‌تواند قیمت را چند پله افزایش دهد.

به همین دلیل، رفتار جمعی مردم خود به محرک افزایش قیمت تبدیل می‌شود. افزایش قیمت، خبرساز می‌گردد و همین خبر، انگیزه‌ تازه‌ای برای گروه تازه‌ای از مردم ایجاد می‌کند تا وارد شوند. به این ترتیب، چرخه‌ای از ترس، ورود، افزایش قیمت، و ترس دوباره شکل می‌گیرد. این چرخه را اقتصاددانان «مارپیچ انتظارات هیجانی» می‌نامند؛ پدیده‌ای که هم باعث بی‌ثباتی بازارهای خرد می‌شود و هم فشار بیشتری بر سایر قلمروهای اقتصادی (مانند بازار کالا، خدمات و مسکن) وارد می‌کند.

در مقابل، زمانی که این موج فروکش می‌کند، همان خریداران هیجانی به اولین فروشندگان تبدیل می‌شوند. آنها که با ترس خریده‌اند، در لحظه کاهش قیمت با ترس از زیان بیشتر اقدام به فروش می‌کنند. بدین ترتیب رفتار هیجانی مردم هم در صعود و هم در سقوط بازار نقش دارد؛ در صعود محرک افزایش قیمت و در سقوط عامل تشدید افت.

در این میان، بازیگران حرفه‌ای بازار که آموزش دیده‌اند تا نوسان‌ها را به نفع خود استفاده کنند، از همین رفتار جمعی بهره‌می‌برند. به گفته سعید نادری فعالان بزرگ بازار معمولاً پیش از شکل‌گیری موج هیجانی وارد می‌شوند، در اوج هیجان به مردم می‌فروشند و در نقطه‌ای که عموم از ترس می‌فروشند، مجدداً خرید می‌کنند. به این ترتیب، هیجان عمومی برای حرفه‌ای‌ها تبدیل به ابزار سودآوری می‌شود.
در واقع، این بخش از بازار مانند آینه‌ای عمل می‌کند که عدم آگاهی و تصمیمات لحظه‌ای اقشار عادی را منعکس کرده و به صورت نوسان‌های قیمتی بازمی‌گرداند. هرچه دامنه هیجان گسترده‌تر باشد، شدت این نوسان‌ها نیز بیشتر می‌شود.

راه حفظ ارزش دارایی؛ تحلیل، تنوع، و صبر

اگر خرید هیجانی نمی‌تواند از دارایی مردم محافظت کند، پس چه باید کرد؟ پاسخ در همان قواعد اقتصادی نهفته است که سال‌هاست توسط کارشناسان پیشنهاد می‌شود اما کمتر در رفتار عمومی نمود دارد: تحلیل، تنوع و صبر. قرار دادن همه دارایی در یک نوع سرمایه یا کالا، همان‌قدر پرریسک است که نگهداری تمام پول نقد در حساب بدون سود. در شرایط تورمی، حفظ ارزش نیازمند نگاه ترکیبی به بازارهاست؛ ترکیبی از سپرده‌های بهره‌دار، سرمایه‌گذاری در خرید اوراق، صندوق‌های طلا، بخشی از ارز فیزیکی، و حتی سهام شرکت‌های تولیدی. چنین تنوعی باعث می‌شود نوسان یک بازار اثر شدید بر کل دارایی نگذارد.

از سوی دیگر، خرید طلا یا ارز باید بر پایه تحلیل بنیادی و افق زمانی بلندمدت انجام شود، نه بر اساس واکنش به شایعه یا خبر کوتاه‌مدت. کسانی که در دوره‌های آرام و با تحلیل وضعیت بودجه‌ای دولت و روند جهانی طلا خرید کرده‌اند، معمولاً سودآورتر از کسانی بوده‌اند که با موج خبر و ترس اقدام به تبدیل پول خود کرده‌اند.

رفتار حرفه‌ای در بازار یعنی توجه به واقعیت‌هایی مانند تفاوت نرخ جهانی طلا و ارزش ریال، روند رشد نقدینگی، و سیاست‌های پولی. اما رفتار عمومی معمولاً تحت تأثیر شبکه‌های اجتماعی یا گفت‌وگوهای روزمره شکل می‌گیرد. در این حالت، تصمیم اقتصادی به تصمیم جمعی بدون پشتوانه داده بدل می‌شود، تصمیمی که ریسک بالایی دارد و در نهایت سود قابل توجهی نصیب کسی نمی‌کند.

در این میان، سیاست‌گذاران نیز نقش مهمی دارند. هرچه دسترسی عمومی به داده‌های اقتصادی شفاف‌تر و آموزش مالی در سطح جامعه گسترده‌تر شود، دامنه رفتارهای هیجانی محدودتر و امکان ثبات بازارها بیشتر خواهد شد. رسانه‌ها نیز می‌توانند با انتشار تحلیل‌های مبتنی بر داده و پرهیز از تیترهای هیجان‌زا، سهم قابل توجهی در کاهش رفتارهای احساسی داشته باشند.
نادری در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود تأکید می‌کند:مردم باید یاد بگیرند که خرید دارایی مانند طلا یا ارز تصمیم سرمایه‌گذاری است، نه واکنش فوری به ترس. هنگامی که این تفاوت در ذهن جامعه

روشن شود، بازارها از حالت روان‌ناپایدار خارج خواهند شد و عمق معاملاتی افزایش پیدا می‌کند.

هیجان دشمن تحلیل است

رفتار هیجانی مردم در مواجهه با بی‌ثباتی اقتصادی اگرچه طبیعی به نظر می‌رسد، اما نتیجه‌ای پرهزینه دارد. موج‌های خرید احساسی، نه‌تنها از ارزش دارایی‌ها محافظت نمی‌کنند، بلکه خود زمینه‌ساز جهش‌های قیمتی می‌شوند و نوسان را تشدید می‌کنند. در نهایت مردم در همان نقطه‌ای که بازار داغ‌تر از همیشه است، وارد می‌شوند و بعد از فروکش تب قیمت، شاهد افت ارزش دارایی خود خواهند بود.

اقتصاد نشان داده که ترس و هیجان، بدترین مشاور مالی‌اند. تنها تصمیم‌هایی که بر پایه صبر، تحلیل داده‌های واقعی و تنوع دارایی اتخاذ می‌شوند، می‌توانند از ارزش سرمایه در برابر تورم و نوسان محافظت کنند. تا زمانی که مردم به جای واکنش‌های احساسی، به ابزارهای تحلیلی و آموزش مالی مجهز نشوند، هر نوسان تازه در بازار می‌تواند یک چرخه کوتاه از سود برای حرفه‌ای‌ها و زیان برای عموم رقم بزند.در روزگار بحران، بهترین پناهگاه دارایی ذهن تحلیل‌گر و تصمیم مبتنی بر منطق است؛ نه صف‌های طویل خرید هیجانی در صرافی‌ها و طلافروشی‌ها.