توغ ۴۰۰ ساله و یک قرن ارادت؛ روایت هیئت عاشورایی سادات «چهل اختران» قم

خبرگزاری مهر، گروه استانها- مهدی بخشی سورکی:در میان ده‌ها هیئت و دسته عزاداری که طی قرن‌های متمادی در شهر قم شکل گرفته‌اند، نام «چهل اختران» جایگاهی ممتاز و کم‌نظیر دارد.

هیئتی که نه تنها بخشی از تاریخ عزاداری مردم قم، بلکه بخشی از حافظه اجتماعی و مذهبی این شهر به شمار می‌رود. بسیاری از پژوهشگران تاریخ محلی قم، هیئت چهل اختران را یکی از کهن‌ترین و اثرگذارترین تشکل‌های مردمی عزاداری در ایران می‌دانند؛ هیئتی که حیات آن با نام محله تاریخی چهل اختران، آستان مقدس امامزاده موسی مبرقع(ع) و آیین‌های ریشه‌دار عاشورایی درهم تنیده شده است.

چهل اختران صرفاً یک هیئت مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی قم محسوب می‌شود و این هیئت در محدوده‌ای شکل گرفته که از دیرباز یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی شهر بوده است، مجموعه تاریخی چهل اختران که در بافت کهن قم قرار دارد، در کنار بارگاه امامزاده موسی مبرقع(ع) و دیگر بقاع متبرکه، طی قرن‌ها به یکی از کانون‌های اصلی فرهنگ دینی و آیینی شهر تبدیل شده است.

بر اساس روایت‌های تاریخی و اظهارات متولیان این مجموعه، قدمت هیئت چهل اختران به حدود چهار قرن می‌رسد و این سابقه طولانی موجب شده چهل اختران در زمره معدود هیئت‌هایی قرار گیرد که توانسته‌اند سنت‌های عزاداری خود را طی نسل‌های متوالی حفظ کنند.

اهمیت این هیئت تا آنجاست که آیین عزاداری روز عاشورای آن در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده و نخستین سند ثبت‌شده مربوط به این آیین نیز چند سال پیش رونمایی شد. ثبت ملی این مراسم نشان می‌دهد که چهل اختران تنها یک اجتماع مذهبی محلی نیست، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و آیینی کشور به شمار می‌رود.

از چاوشی‌خوانی تا حرکت دسته‌های عاشورایی

آیین‌های چهل اختران از شب‌های آغازین محرم رنگ و بوی خاصی به محله‌های قدیمی قم می‌بخشد، یکی از سنت‌های شاخص این هیئت، مراسم «چاوشی‌خوانی» در آستانه آغاز ماه محرم است؛ آئینی که طی آن عزاداران با حضور در حرم حضرت فاطمه معصومه(س)، فرارسیدن ماه عزای سیدالشهدا(ع) را اعلام و به کریمه اهل بیت(س) تسلیت عرض می‌کنند.

اما اوج شکوه این هیئت در روز عاشورا نمایان می‌شود، دسته‌های مختلف عزاداری از صحن چهل اختران و جوار مرقد امامزاده موسی مبرقع(ع) حرکت خود را آغاز می‌کنند و مسیر تاریخی خود را تا حرم مطهر حضرت معصومه(س) ادامه می‌دهند و در این حرکت باشکوه، دسته طبل‌زنان، سینه‌زنان، زنجیرزنان، حاملان طوق و علم و حتی گروه‌هایی از کودکان حضور دارند که هر یک بخشی از روایت آیینی عاشورا را بازنمایی می‌کنند.

نظم آیینی و احترام ویژه به سادات

یکی از ویژگی‌های ممتاز دسته چهل اختران، نظم سنتی آن است که طی نسل‌های متمادی حفظ شده و همچنان در مراسم امروز دیده می‌شود و در صفوف نخست این دسته عزاداری، سادات قرار می‌گیرند و پس از آنان دیگر گروه‌های عزادار حرکت می‌کنند.

احترام به سادات یکی از ارکان اصلی فرهنگ این هیئت محسوب می‌شود و از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که متولیان و پیشکسوتان هیئت همواره بر آن تأکید داشته‌اند.

مردمی بودن نیز از دیگر شاخصه‌های چهل اختران است، هزینه‌های برگزاری مراسم در طول سال عمدتاً از طریق نذورات و کمک‌های مردمی تأمین می‌شود و همین موضوع سبب شده این هیئت استقلال و اصالت سنتی خود را حفظ کند.

عاشورا؛ هنگامه تجلی یک میراث زنده

عصر عاشورا، هنگامی که دسته عظیم چهل اختران وارد حرم مطهر حضرت معصومه(س) می‌شود، یکی از ماندگارترین صحنه‌های آیینی قم رقم می‌خورد.

هزاران عزادار با بیرق‌ها و علم‌های سیاه، در میان نوحه و ماتم، وارد صحن‌های حرم می‌شوند و عزاداری خود را در جوار کریمه اهل بیت(س) ادامه می‌دهند و این حضور گسترده، یکی از شناخته‌شده‌ترین آئین‌های سنتی قم به شمار می‌رود که هر ساله توجه زائران و علاقه‌مندان فرهنگ عاشورایی را به خود جلب می‌کند.

از ویژگی‌های قابل توجه این مراسم، حضور همزمان چند نسل در کنار یکدیگر است و پیرغلامان، میانسالان، جوانان و نوجوانان در صفوف عزاداری حضور می‌یابند و همین استمرار نسلی، رمز ماندگاری این سنت کهن در گذر زمان بوده است.

چهل اختران و پیوند با تاریخ معاصر ایران

نقش هیئت چهل اختران تنها به عرصه عزاداری محدود نمانده است و اسناد و روایت‌های تاریخی نشان می‌دهد این هیئت در تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر نیز حضوری اثرگذار داشته است.

بر اساس خاطرات و روایت‌های منتشرشده، در محرم سال ۱۳۴۲ و در آستانه قیام ۱۵ خرداد، امام خمینی(ره) در مراسم عزاداری این هیئت حضور یافتند و برخی از چهره‌های شاخص محله چهل اختران نیز از فعالان نهضت اسلامی بودند و همین موضوع سبب شده نام این محله در حافظه سیاسی و انقلابی قم نیز جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

امروز هیئت چهل اختران را می‌توان نمونه‌ای موفق از تداوم سنت‌های مذهبی در بستر جامعه ایرانی دانست، هیئتی که از دل قرن‌ها گذشته، بدون گسست هویتی، خود را به نسل‌های جدید رسانده است.

ثبت ملی آیین عاشورایی این هیئت، حضور پرشور مردم در مراسم محرم، استمرار سنت چاوشی‌ خوانی، حرکت باشکوه دسته‌های عزاداری و پیوند عمیق آن با بافت تاریخی قم، همگی نشان می‌دهد چهل اختران تنها یک هیئت مذهبی نیست؛ بلکه روایتی زنده از تاریخ اجتماعی، فرهنگی و عاشورایی شهر قم است، روایتی که هر سال با طنین «یا حسین» در کوچه‌های کهن این محله تاریخی دوباره جان می‌گیرد و میراث چندصدساله عشق به اهل بیت(ع) را به نسل‌های آینده منتقل می‌کند.

سید ابوالفضل بابامیری از پیشکسوتان هیئت چهل اختران قم در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه تاریخی هیئت چهل‌اختران در میان هیئت‌های مذهبی قم اظهار کرد: مرحوم حاج سید حسین چاووش از بانیان و پایه‌گذاران اصلی آن به شمار می‌رود و براساس روایت‌های نقل شده از بزرگان و پیشکسوتان محل، در روزگاری که این منطقه با نام محله موسویان شناخته می‌شد و بافتی کاملاً سنتی و قدیمی داشت، این هیئت شکل گرفت و فعالیت خود را آغاز کرد.

وی ادامه داد: آب‌انبار تاریخی موسویان که هنوز در این محدوده باقی مانده است، یادگاری از همان نام و هویت قدیمی محله محسوب می‌شود.

بابامیری گفت: مرحوم حاج سید حسین چاووش در روزهای منتهی به ماه محرم در کوچه‌ها و معابر محله به چاووشی‌خوانی می‌پرداخت و با این شیوه فرارسیدن ایام عزاداری سیدالشهدا (ع) را به مردم اطلاع می‌داد.

وی افزود: در آن دوران هنوز مسجد چهل‌اختران ساخته نشده بود و مراسم‌های شبانه محرم در منزل خاندان توکلی برگزار می‌شد اما پس از گذشت سال‌ها و با احداث مسجد، برنامه‌های عزاداری به مجموعه فعلی منتقل شد و در قالبی گسترده‌تر ادامه یافت.

پیشکسوتان هیئت چهل اختران قم بیان کرد: در گذشته دسته عزاداری چهل‌اختران به عنوان یکی از شاخص‌ترین و پرجمعیت‌ترین دسته‌های عزاداری شهر قم شناخته می‌شد و در روز عاشورا با نظم و تشکیلات خاصی مسیر عزاداری خود را تا حرم مطهر طی می‌کرد.

وی افزود: پس از اقامه نماز ظهر عاشورا، دسته عزاداری در قالب بخش‌های مختلف شامل پرچمداران، زنجیرزنان، دسته توغ، دسته حضرت علی‌اصغر (ع)، علمات و دیگر گروه‌های عزاداری حرکت خود را آغاز می‌کرد و در میان خیل عظیم عزاداران به سمت حرم مطهر می‌رفت.

بابامیری ادامه داد: گستردگی و شکوه این مراسم به اندازه‌ای بود که سایر هیئت‌های عزاداری قم برنامه‌های خود را به گونه‌ای تنظیم می‌کردند که با مسیر حرکت دسته چهل‌اختران تلاقی نداشته باشد و افرادی از بزرگان هیئت نیز در طول مسیر وظیفه مدیریت و جلوگیری از ازدحام و برخورد دسته‌ها را برعهده داشتند.

وی خاطرنشان کرد: همین ویژگی‌ها سبب شده بود که علاقه‌مندان و ارادتمندان اهل بیت (ع) از نقاط مختلف ایران و حتی برخی کشورهای دیگر در شب‌های تاسوعا و عاشورا و به ویژه روز عاشورا خود را به این هیئت برسانند و در مراسم آن حضور یابند.

بابامیری تصریح کرد: بسیاری از افراد با نیت شفا و برآورده شدن حاجات در این مراسم شرکت می‌کردند و حضور در آیین‌های عزاداری هیئت چهل‌اختران را مایه کسب ثواب و بهره‌مندی معنوی می‌دانستند.

توغ سیفا مهم‌ترین نمادهای مذهبی هیئت چهل‌اختران قم

وی با اشاره به برخی سنت‌های خاص این هیئت گفت: توغ سیفا از مهم‌ترین نمادهای مذهبی هیئت چهل‌اختران به شمار می‌رود که در ایام محرم در تکیه نصب می‌شود و در روز عاشورا نیز با آداب و تشریفات ویژه در میان دسته عزاداری حمل شده و پس از پایان مراسم به محل اولیه بازگردانده می‌شود.

بابامیری افزود: در کنار توغ سیفا، علمات طیب نیز از دیگر ویژگی‌های شناخته‌شده این هیئت است که دارای پیشینه و جایگاه ویژه‌ای در آیین‌های عزاداری چهل‌اختران دارد.

وی ادامه داد: برنامه‌های عزاداری پس از احداث مسجد و الحاق آن به مجموعه امامزادگان، شکل منسجم‌تری به خود گرفت و از روزهای پیش از آغاز ماه محرم فضای مسجد، صحن حرم و محیط پیرامونی برای برگزاری مراسم آماده می‌شد.

وی بیان کرد: در آن سال‌ها خیمه و خرگاهی بزرگ و قدیمی که وسعت آن بخش قابل توجهی از صحن را پوشش می‌داد برپا می‌شد و مراسم شبانه محرم در زیر همین خیمه برگزار می‌شد.

این پیرغلام حسینی افزود: برنامه‌های هر شب با سخنرانی و روضه‌خوانی آغاز می‌شد و سپس مداحان و نوحه‌خوانان به ترتیب به اجرای مرثیه‌سرایی و سینه‌زنی می‌پرداختند و در پایان نیز مراسم با شور عزاداری ادامه پیدا می‌کرد و این روند تا شب عاشورا استمرار داشت.

مداحان نامدار از این هیئت برخاستند

وی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش هیئت چهل‌اختران در پرورش مداحان و شاعران آیینی اشاره کرد و گفت: بخش قابل توجهی از برنامه‌ها و شیوه‌های عزاداری این هیئت دارای ابتکارهای ویژه و منحصر به خود بود و بسیاری از مداحان و شاعران برجسته مذهبی فعالیت خود را از همین مجموعه آغاز کردند.

بابامیری افزود: فخرالمادحین حاج ملا حسین مولوی‌نیا که از چهره‌های شناخته‌شده عرصه مداحی به شمار می‌رفت از اهالی همین محله بود و نخستین فعالیت‌های خود را در هیئت چهل‌اختران آغاز کرد.

وی ادامه داد: مرحوم حاج حسین محلوجی نیز از دیگر مداحان مطرحی بود که در این هیئت حضور فعالی داشت و با تمام توان و ظرفیت هنری خود در مراسم‌های عزاداری این مجموعه به مرثیه‌سرایی می‌پرداخت.

سیدابوالفضل چهل اخترانی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به سابقه تاریخی هیئت چهل اختران اظهار کرد: این هیئت از کهن‌ترین مجموعه‌های مذهبی شهر قم به شمار می‌رود و به عنوان نخستین هیئت سادات این شهر شناخته می‌شود که از بدو شکل‌گیری تاکنون در محله تاریخی چهل اختران و در جوار آستان مقدس امامزاده موسی مبرقع (ع) فعالیت داشته است.

وی افزود: حرم مطهر امامزاده موسی مبرقع (ع) فرزند بلافصل امام جواد (ع) که در این محله قرار دارد، پس از حرم حضرت فاطمه معصومه (س) از مهم‌ترین اماکن زیارتی قم محسوب می‌شود و هیئت عزاداری وابسته به این بقعه نیز همواره مورد توجه زائران و ارادتمندان اهل بیت (ع) بوده است.

مسئول هیئت چهل اختران قم با بیان اینکه نسل‌های متوالی از خاندان چهل اخترانی مسئولیت حفظ و اداره این هیئت را برعهده داشته‌اند، گفت: پیش از من مرحوم حاج عبدالحسین چهل اخترانی، سید علی چاووشی چهل اخترانی، مرحوم سید حسین چاووشی، مرحوم سید زین‌العابدین چاووشی و مرحوم سید هادی چاووشی در حفظ این میراث مذهبی نقش‌آفرینی کرده‌اند و امروز نیز این مسیر با همان رویکرد و سنت‌های گذشته ادامه دارد.

وی ادامه داد: هیئت چهل اختران در طول سال‌های متمادی به عنوان محور وحدت و همدلی سادات و مردم این منطقه شناخته شده و جایگاه ویژه‌ای در میان اقشار مختلف مردم قم دارد.

وی افزود: در گذشته مراسم هفتگی هیئت به صورت گردشی و در منازل اهالی محله برگزار می‌شد که در میان مردم با عنوان «سیاره» یا «سه یاره» شناخته می‌شد اما پس از آنکه منزل پدری ما در محله چهل اختران وقف حضرت اباعبدالله الحسین (ع) شد، این مکان به حسینیه دائمی هیئت تبدیل شد و از آن زمان تاکنون مراسم‌های مذهبی، عزاداری‌ها و آیین‌های مختلف در همین حسینیه برگزار می‌شود.

مسئول هیئت چهل اختران قم تصریح کرد: مردم محله و ارادتمندان اهل بیت (ع) پیوند عاطفی عمیقی با این هیئت دارند و همواره در برگزاری برنامه‌ها و حفظ سنت‌های آن مشارکت فعال داشته‌اند.

وی با اشاره به بافت جمعیتی محله چهل اختران گفت: بخش عمده ساکنان این محله از سادات و نوادگان امام موسی کاظم (ع) هستند و خاندان‌هایی همچون چاووشی، چهل اخترانی، رضوی، برقعی، تقوی و اخوی که از نسل امامزاده موسی مبرقع (ع) به شمار می‌روند، امروز در نقاط مختلف ایران و حتی خارج از کشور سکونت دارند.

عاشورا روز بازگشت سادات قمی به محله اجدادی است

چهل اخترانی بیان کرد: با وجود پراکندگی جغرافیایی خاندان‌های سادات، بسیاری از آنان در روز عاشورا خود را به محله چهل اختران و هیئت آبا و اجدادی‌شان می‌رسانند تا در مراسم عزاداری سالار شهیدان حضور داشته باشند.

وی افزود: مراسم‌های محرم در این هیئت از شب نخست ماه آغاز می‌شود و هر سال جمعیت گسترده‌ای از عزاداران در آن حضور پیدا می‌کنند.
وی با تأکید بر جایگاه ویژه سادات در آیین‌های این هیئت گفت: احترام به سادات و حفظ سنت‌های کهن از ویژگی‌های برجسته هیئت چهل اختران است و در روز عاشورا هنگامی که دسته عزاداری به سمت حرم مطهر حرکت می‌کند، هیچ‌یک از اهالی محله پیش از سادات حرکت نمی‌کنند.

چهل اخترانی ادامه داد: این سنت از گذشته‌های دور تاکنون حفظ شده و همچنان به عنوان یکی از شاخصه‌های هویتی هیئت شناخته می‌شود.

وی به توغ مشهور «سیفا» اشاره کرد و گفت: این اثر ارزشمند تنها در شب‌های هفتم، هشتم، نهم و دهم ماه محرم در خیمه‌گاه هیئت نصب می‌شود و از آثار منحصر به فرد و تاریخی این مجموعه به شمار می‌رود.

مسئول هیئت چهل اختران قم افزود: این توغ توسط فردی به نام سیف‌الله از اهالی اصفهان که ارادت ویژه‌ای به هیئت چهل اختران داشت، به این مجموعه اهدا شده است.

وی ادامه داد: بر روی این اثر تاریخی با ظرافت و هنر خاصی آیاتی از قرآن کریم از جمله سوره مبارکه کوثر و آیه تطهیر و همچنین ادعیه‌ای همچون حدیث کساء حکاکی شده و قدمت آن به حدود ۴۰۰ سال می‌رسد.

چهل اخترانی تصریح کرد: این توغ از نمادهای مهم هیئت به شمار می‌رود و هر سال مورد توجه عزاداران و زائران قرار می‌گیرد.

شیعیان کشورهای مختلف در مراسم عاشورای چهل اختران حضور می‌یابند

وی با اشاره به جایگاه فراملی هیئت چهل اختران گفت: هر ساله جمعی از شیعیان کشورهای مختلف از جمله لبنان، عراق، مصر و کشمیر در روز عاشورا خود را به قم می‌رسانند تا در آیین‌های این هیئت حضور داشته باشند.

مسئول هیئت چهل اختران قم افزود: این عزاداران پس از حضور در مراسم، همراه با اعضای هیئت برای عرض تسلیت به حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) مشرف می‌شوند.