دانشور: مدرسه، مسجد و هیئت‌ مهم‌ترین ظرفیت‌های تحول در گفتمان حجابند

به گزارش خبرنگار مهر، رویداد انسجام ملی و ارزش‌های اخلاقی با تاکید بر عفاف و حجاب به همت پژوهشکده زن و خانواده و اداره کل امور فرهنگی شهردار تهران برگزار شد.

در این رویداد سه پنل تخصصی در حوزه عفاف و حجاب در نسبت با انسجام ملی تشکیل شد و کارشناسان در این پنل‌ها به بیان نکات خود پرداختند.

پنل دوم با عنوان «الگوهای کنشگران در عرصه عفاف و حجاب» با راهبری سحر دانشور، فعال حوزه زنان و خانواده با حضور کارشناسان و فعالان فرهنگی و اجتماعی، فعالیت‌های گروه‌های تربیتی و فرهنگی در حوزه حجاب برگزار شد.

به گفته کارشناسان این حوزه فعالیت‌های متنوع و خلاقانه، به رغم محدودیت‌ها و چالش‌ها، توانسته‌اند تغییرات ملموس فرهنگی و اجتماعی ایجاد کنند.

یکی از محورهای نشست، مخاطب‌شناسی و شناخت دقیق نیازها و ویژگی‌های نوجوانان بود. کارشناسان بر این نکته تأکید کردند که شناخت دقیق علاقه‌ها، ظرفیت‌ها و ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی مخاطبان، بنیاد موفقیت فعالیت‌های تربیتی است.

سخنرانان فعالیت‌های گروه‌ها را به چند مدل اصلی تقسیم کردند:

۱. اقناع فکری و آموزشی: گروه‌هایی که بسته‌های آموزشی و کتاب تولید می‌کنند و مبلغانی را تربیت می‌کنند تا پیام فرهنگی و ارزشی را به مخاطبان منتقل کنند.

۲. پشتیبانی از متحول‌شدگان حجاب: افرادی که خود محجبه شده‌اند و با برنامه‌های آموزشی، اردوهای تفریحی، کلاس‌های ورزشی و فرهنگی، تلاش می‌کنند این افراد را در مسیرشان ثابت قدم نگه دارند و زمینه شکوفایی استعدادهای آنان را فراهم کنند.

۳. فعالیت در مدارس: گروه‌هایی که به کودکان و نوجوانان آموزش‌های تربیتی و محتوای فرهنگی ارائه می‌دهند تا مفاهیم ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی از سنین پایین منتقل شود.

۴. ارتباط با زنان موفق و متخصص: گروه‌هایی که دختران نوجوان را با زنان موفق محجبه و متخصص، از جمله پزشکان، آشنا می‌کنند تا مسائل پزشکی، سلامت جسمی و روانی و الگوهای موفقیت را به آنان منتقل کنند و انگیزه و هیجان تازه‌ای ایجاد شود.

علاوه بر این، در بخش‌های میدانی، ایجاد فضاهای ورزشی و فرهنگی برای دختران نوجوان در مناطقی با کمبود امکانات، مورد توجه قرار گرفت. فراهم کردن سالن‌های ورزشی و برنامه‌های عملی، زمینه رشد و شکوفایی استعدادهای نوجوانان را فراهم کرده و بسیاری از دختران به عنوان سرآمدان محلی شناخته شدند.

کارشناسان تأکید کردند که فعالیت‌ها باید چندبعدی و فراتر از تمرکز صرف بر حجاب باشند و از ابعاد تربیتی، فرهنگی و اجتماعی به موضوع پرداخته شود. روابط عاطفی و احساسی میان دانش‌آموزان و مربیان نیز یکی از عوامل کلیدی در جذب مخاطب و ایجاد تغییرات پایدار عنوان شد.

در نهایت، نبود هدایت متمرکز و نیاز به حمایت ساختاری و انسجام بین نخبگان و حاکمیت، از جمله چالش‌های اصلی فعالیت‌ها برشمرده شد. کارشناسان تأکید کردند که برای استمرار و اثرگذاری واقعی، فعالیت‌های تربیتی و فرهنگی باید با برنامه‌ریزی منسجم، هدایت هدفمند و حمایت نهادهای متولی همراه شود.

بر این اساس فعالیت‌های فرهنگی و تربیتی در حوزه حجاب و رشد اجتماعی نوجوانان، با رویکرد مخاطب‌شناسی، ایجاد فضاهای عملی و چندبعدی، توانسته‌اند نقش مؤثری در تقویت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی نسل جوان ایفا کنند، اما استمرار و اثرگذاری کامل آن‌ها نیازمند حمایت و هم‌افزایی ساختاری است.

روایت‌های میدانی کنشگران می‌تواند نگرش جامعه به حجاب را تغییر دهد

سحر دانشور، فعال حوزه زنان و خانواده، در اختتامیه این رویداد در جمع بندی نکات مطرح شده در پنل «کنشگران حجاب» با ابراز خرسندی از توجه یک مجموعه علمی به روایت‌های میدانی گفت ورود پژوهشکده زن و خانواده به گفت‌وگو با کنشگران حجاب «اقدامی جدی و نقطه آغازی برای پیوند میان میدان و نظر» است.

دانشور با اشاره به تصویرسازی‌های رسانه‌ای درباره کنشگران حجاب تأکید کرد: این گروه‌ها معمولاً «یک‌دست و یک‌صدا» معرفی می‌شوند، درحالی‌که در واقعیت بسیار متکثرند و اختلاف‌نظرهای جدی میان آن‌ها وجود دارد. وی گفت: رسانه‌های یکسان‌ساز یا کسانی که معتقدند بحث حجاب تمام شده، عمداً این گروه را تک‌بعدی نشان می‌دهند؛ در حالی که مجموعه‌ها، رویکردها و تجربه‌هایشان کاملاً متفاوت است.

وی سپس به معرفی مجموعه‌های حاضر در پنل و نوع فعالیت آن‌ها پرداختو گفت: مجموعه «حسنا» که از پزشکان، روان‌پزشکان و روان‌شناسان تشکیل شده، در مدارس فعالیت دارد و موضوعات سلامت جسمی و روانی را با درون‌مایه سبک زندگی دینی ارائه می‌کند. گروه «زنان مسجدی» نیز با شبکه‌ای گسترده در سراسر کشور مسائل اجتماعی را در دل فعالیت‌های فرهنگی خود پیگیری می‌کند.

دانشور از سه زیر مجموعه به‌عنوان یک تیم با سه کارویژه نام برد و توضیح داد که این گروه‌ها با مدل رشد طبیعی مخاطب از کودک به نوجوان و سپس زن کار می‌کنند.

وی درباره مجموعه «فکر و فرهنگ» گفت تمرکز این گروه بر تولید محتوا و کار فرهنگی در مدارس است. همچنین به مجموعه‌ای اشاره کرد که از «تحول‌یافته‌ها» است و علت راه‌اندازی مجموعه را «حمایت و توانمندسازی زنانی که پس از محجبه‌شدن برای استمرار مسیر نیاز به پشتیبانی دارند» عنوان کرده است.

دانشور با اشاره به قدمت مجموعه «خیبر» که از دهه ۸۰ فعالیت دارد، گفت این گروه پس از سال‌ها کار نمایشگاهی و تولید بروشور، اکنون به شبکه‌ای از مبلغین در سراسر کشور رسیده و «پرچمداران» هر استان با مخاطب ارتباط چهره‌به‌چهره برقرار می‌کنند.

وی گفت: همه گروه‌ها حجاب را مسئله‌ای «منظومه‌ای» می‌دانند با ابعاد فرهنگی، اعتقادی، اجتماعی، اقتصادی و تربیتی؛ و به همین دلیل در فعالیت‌هایشان «از نقطه عقب‌تر» آغاز می‌کنند و سراغ کار تربیتی و فرهنگی می‌روند. دانشور تأکید کرد این مجموعه‌ها مخاطب را «فعال» می‌دانند؛ یعنی مخاطبی که نه‌تنها مصرف‌کننده نیست، بلکه در شکل‌گیری محتوا مشارکت دارد.

وی با اشاره به نمونه‌های عملی گفت: برخی مجموعه‌ها کارگاه‌های بازی، اتاق فرار و اردوهای دانش‌آموزی را بر اساس مفاهیمی مانند «رساله حقوق» طراحی کرده‌اند و دانش‌آموز پس از تجربه بازی «خودش به کشف مفاهیم» می‌رسد. مجموعه دیگری با طراحی بازی‌هایی مانند «آزادی معنوی» و «عملیات فرار» توانسته تعامل گسترده‌ای با مدارس برقرار کند.

دانشور گفت بخش مهمی از فعالیت مجموعه‌ها ایجاد «حس» در مخاطب است؛ از جشنواره‌های هنری و آموزش مهارت‌های رسانه‌ای تا طراحی الگوهای دخترانه و کارگاه‌های عزت‌نفس. او نمونه‌ای از فعالیت‌های میدانی پس از ۱۴۰۱ را نیز شرح داد: گروه جهت برای اینکه احساس کم‌بودن محجبه‌ها در جامعه را از بین ببرد، حضورهای جمعی و هدفمند در ایستگاه‌های مترو داشت و با گفت‌وگوهای طبیعی در فضا، زمینه مشارکت دیگران فراهم می‌شد.

وی در ادامه گفت برخی مجموعه‌ها تمرکز خود را بر «تجربه خداباوری» مخاطب گذاشته‌اند و تلاش می‌کنند باور دینی و حس ارتباط با خدا را به‌عنوان پایه گرایش به حجاب تقویت کنند؛ رویکردی که در قالب تولیدات رسانه‌ای و کارهای تربیتی گوناگون دنبال می‌شود.

دانشور در ادامه سخنان خود با اشاره به روایت‌های کنشگران حجاب گفت: بسیاری از این فعالان معتقدند «خودشان ظرفیت‌اند» و قصه‌ها و تجربه‌های شخصی‌شان می‌تواند زمینه‌ساز تغییر باشد.

وی توضیح داد که مجموعه‌های حاضر در نشست، چند محور مشترک را به‌عنوان «ظرفیت‌های کلیدی» برشمرده‌اند: مدارس، مساجد، هیئت‌های محلی و همچنین گفتمان زن انقلاب اسلامی.

دانشور تأکید کرد این فعالان اعتقاد دارند دستاوردهای زنان پس از انقلاب، اگر با زبان هنر به مخاطب ارائه شود، می‌تواند نگرش، بینش و رفتار را تغییر دهد.

به گفته وی، نکته مهم دیگری که همه گروه‌ها بر آن اتفاق نظر داشتند، این است که «میل مخاطب» را باید فرصت دانست، نه تهدید. دانشور توضیح داد: در فضای آکادمیک معمولاً مبدا مخاطب به‌عنوان نقطه آسیب نگاه می‌شود، اما کنشگران میدان میل و وضعیت مخاطب را یک امکان می‌بینند؛ امکانی که می‌تواند به تجربه‌های موفق تبدیل شود. وی افزود: حضور زنان کنشگر، گرایش توحیدی انسان‌ها و انگیزه‌های درونی مخاطبان از جمله ظرفیت‌هایی است که این مجموعه‌ها بر پایه آن کار می‌کنند.

وی با بیان اینکه برخلاف تصورات رایج، کنشگران حجاب ارتباطات انسانی وسیع و مؤثری دارند، اظهار کرد: یکی از جوانان فعال در این حوزه به او گفته است: من می‌دانم هیچ‌وقت همه مثل من نمی‌شوند، اما آیا همین تفاوت فرصتی نیست؟ اگر فقط با کسانی کار کنیم که مثل خودمان هستند، هیچ اتفاقی نمی‌افتد.» دانشور این نگاه را نشانه بلوغ میدانی دانست و گفت همین پذیرش تفاوت‌هاست که به «انسجام تدریجی» میان افراد کمک می‌کند.

وی مثال‌هایی از تجربه‌های شخصی کنشگران ارائه داد؛ از جمله نجات دخترانی که در «زندگی‌های پرخطر» بوده‌اند. دانشور گفت: یکی از کنشگران تعریف می‌کرد که چگونه دخترانی را از مسیرهای پرریسک، روابط آسیب‌زا و محیط‌هایی مانند کافه‌هایی که به رفتارهای پرخطر ختم می‌شد، بیرون آورده‌اند. این فعالیت‌ها برای آنها صرفاً موضوع حجاب نیست، بلکه مسئله جدی نجات اجتماعی است.

وی همچنین به سوءبرداشت‌ها درباره «تذکرهای لسانی» اشاره کرد و گفت برخلاف تصور عمومی، بسیاری از کنشگران روایت‌هایی از ارتباط مثبت و مواجهه‌های مهربانانه دارند.

به گفته وی، یکی از فعالان می‌گفت: در این چند سال شاید فقط یکی دو برخورد تند داشته‌ام؛ اغلب گفت‌وگوها به صمیمیت و حتی آغوش ختم شده است.

دانشور با تأکید بر اینکه این روایت‌های میدانی می‌تواند نگاه جامعه و حتی پژوهشگران را اصلاح کند، اظهار امیدواری کرد که نشست اخیر پژوهشکده زن و خانواده به نقطه عطفی در این مسیر تبدیل شود. وی گفت: امید دارم این نشست به پژوهش‌های جدی‌تر و گام‌های تازه‌ای در فهم واقعیت‌های میدان منجر شود؛ و چه نیکو که این جلسه در روز ولادت حضرت زهرا (س) برگزار شد.