شکل‌گیری بستر زاینده‌رود به ۱۸ میلیون سال پیش برمی‌گردد

به گزارش خبرنگار مهر، منصور قاسمی در نشست تخصصی «زاینده‌رود و سازماندهی آب در دوران گذشته» که عصر چهارشنبه در مرکز اصفهان‌شناسی برگزار شد، با اشاره به اینکه ایران سرزمینی نیمه‌خشک در خاورمیانه و ۷۰ درصد مساحت آن کوهستانی و سنگلاخی است، اظهار کرد: این موقعیت جغرافیایی باعث شده از دوران باستان توجه ویژه‌ای به مهندسی آب شود.

وی ادامه داد: اولین کسانی که در ایران مهندس نامیده شدند، مهندسان آب بودند. در کتاب‌های پیش از اسلام مانند کست افزود و ماتیکان هزار دستان، مهندس کسی تعریف شده که دانش حفر قنات (کاریز)، سدسازی، بندسازی و مدیریت آب را دارد.

این مدرس تاریخ و اصفهان پژوه اضافه کرد: مهندسی آب بعدها با نجوم، هندسه و ریاضیات ترکیب شد اما ریشه اصلی آن مدیریت آب بود. کسی که هم هندسه و هم دبیری مدیریت و نظارت می‌دانست، مهندس خوب نامیده می‌شد.

قاسمی با بیان اینکه در سرزمین خشک، برای محدود بودن آب باید بیشترین دقت و تلاش انجام شود، خاطرنشان کرد: ایران مهد شکل‌گیری کاریزها و فنی‌ترین کاریزهای جهان است. محدودیت آب نیاز به نظارت قوی داشت؛ از این رو دیوانی بزرگ به نام دیوان کَست افزود، شکل گرفت که بر سیلاب‌ها، هدایت آب، مهار سیلاب‌ها و ایجاد گودال‌های مصنوعی (برای ذخیره آب سیلاب و استفاده در کشاورزی و آشامیدن) نظارت می‌کرد.

وی ادامه داد: زاینده‌رود رودخانه‌ای ۳۶۰ کیلومتری با جهت غربی به شرقی است و قدیمی‌ترین بستر رودخانه‌ای ایران را دارد که شکل‌گیری آن حدود ۱۸ میلیون سال پیش همزمان با فعالیت‌های زمین‌ساختی و بالا آمدن فلات مرکزی ایران رخ داده و با شکل‌گیری رودهای کارون و دز همزمان بوده است.

تاریخ پژوه و اصفهان شناس ابراز کرد: از سرچشمه تا اصفهان، بستر رودخانه حدود ۱۸ میلیون ساله است. این بستر در اثر فعالیت‌های تکتونیکی زاگرس به‌ویژه کوه‌های بختیاری و زردکوه ایجاد شده، کوه‌ها بالا آمدند، شکاف‌هایی در زاگرس به وجود آمد و آب‌های انباشته‌شده در پشت این کوهستان عظیم شروع به جاری شدن کردند. نتیجه این فرآیند، تشکیل گودالی بزرگ در شرق زاگرس بود که امروز به نام گاوخونی می‌شناسیم.

قاسمی با اشاره به اینکه بستر رودخانه حدود یک میلیون سال پیش تغییر جهت داده است، خاطرنشان کرد: مطالعات زمین‌شناسی در غرب و شرق اصفهان این تغییر را تأیید می‌کند. کارگاه‌های برداشت ماسه در مسیر فرودگاه یادآور همان بستر باستانی رودخانه بوده که میلیون‌ها سال در آن منطقه جریان داشته است.

وی با بیان اینکه گاوخونی باستانی بسیار وسیع‌تر از امروز بوده است، گفت: از حدود سگزی تا منتهی‌الیه شرقی فعلی قطر تقریبی ۱۰۰ کیلومتر اگر به صورت دایره در نظر بگیریم. کوچک شدن تدریجی گاوخونی نتیجه فرسایش مداوم دامنه‌های کوهستانی و ته‌نشینی رسوبات است.

تاریخ پژوه و اصفهان شناس ادامه داد: ابتدا در زمان ذوب یخچال‌ها و جریان اولیه آب، دانه‌های درشت ماسه و سنگ همراه آب جاری شد و به دامنه‌های زاگرس و سپس به محدوده اصفهان امروزی رسید. سپس دانه‌های ریزتر ته‌نشین شدند. این فرآیند فرسایش و رسوب‌گذاری باعث کوچک شدن گاوخونی از جنوب و غرب شد؛ قسمت شرقی تا حدودی حفظ شده، اما کل گاوخونی امروزی نتیجه حدود یک میلیون سال اخیر است.

قاسمی افزود: نام‌های باستانی و کهن این رودخانه که در متون، اساطیر و جغرافیای تاریخی آمده، عبارتند از، خورود یا رودخورشید، زرین رود یا زرنگ رود توصیفی از نور و رنگ زرین خورشید، زنده رود یا زندک رود، قدیمی‌ترین نام مستقیم که در متون باستانی مانند بندهش و ماتیکان هزار دستان ترجمه مهرداد بهار آمده و در دوران اسلامی نیز توسط نویسندگان مانند ابن‌رسته اصفهانی، حمزه اصفهانی و یاقوت حموی تکرار شده است.

وی خاطرنشان کرد: نام زاینده‌رود نام جدیدتر است و احتمالاً از قرن‌های اخیر پس از میرزا حسین‌خان تحویل‌دار رایج شده؛ پیش از آن زنده رود، زرین رود و زر رود غالب بودند. حتی در گزارش سفرنامه‌نویس آمریکایی در سال ۱۹۲۳، هنوز از واژه زنده رود استفاده می‌شده است.

این مدرس تاریخ اضافه کرد: نظام ۳۳ سهم (تقسیم‌بندی تاریخی آب) حاصل حداقل هزار سال آزمون‌وخطا است؛ آخرین تنظیم در سال ۹۲۲ هجری قمری انجام شد. این تقسیم‌بندی بر اساس اعداد پهلوی است و تا امروز معتبر مانده است.

به گفته وی، آب زاینده‌رود به ۳۳ سهم کلی تقسیم می‌شود که هر سهم معادل حدود پنج شبانه‌روز جریان آب است که در دوره ۱۶۰ روز آبیاری سالانه، از ۷۵ روز پس از نوروز تا آخر آبان؛ بقیه سال رودخانه آزاد بود. این ۳۳ سهم به ۲۷۵ سهم جزئی‌تر، سپس به ۳۰۹۸ سهم (واحد کوچک‌تر) تقسیم شد.

این اصفهان شناس و مدرس تاریخ

تقسیم‌بندی بر اساس بلوک‌ها مجموع حدود ۳۳ سهم اصلی است، با تمرکز بر حوزه آب‌خور اصلی (پل کله تا شرق اصفهان) که پرجمعیت‌ترین و مصرف‌کننده بیشترین آب است.

قاسمی گفت: این نظام از طریق مادی‌ها یا انشعابات منظم اجرا می‌شد؛ دیوان کست افزود بر آن نظارت داشت و ثبت مالکیت، خراج، انتقال و ایجاد سازه‌ها (قنات، سد، بند، حوض) الزامی بود. مهندسان (آگاهان)، آب‌سالاران، میرابان، آتش‌سالاران (تقسیم‌کننده)، پیکان آب (پیک‌های درجه‌بندی سیلاب تا ۶۰ درجه) و کدخدایان نقش کلیدی داشتند.

مدرس تاریخ و اصفهان پژوه اضافه کرد: در ۵۰ سال اخیر، صنایع سنگین، ویلاسازی غیرقانونی و شکل گیری حدود ۱۲۰۰ بند در بالادست و انتقال آب به مناطق دیگر، این نظام عادلانه را مختل کرده و آسیب جدی به زاینده‌رود وارد آورده است.

وی افزود: احیای دانش بومی دیوان کاست، ماتیکان، مهندسان باستانی ضروری است تا عدالت تاریخی بازگردد.