روایت تاریخ باید برای امروز دستاورد داشته باشد

به گزارش خبرنگار مهر، اولین نشست تخصصی «هم‌نشینی تاریخ و رمان» با محوریت رونمایی از رمان «پسران آدم» اثر سجاد خالقی که توسط نشر زائر منتشر شده، با حضور دکتر طاووسی کارشناس تاریخ اسلام و ابراهیم اکبری دیزگاه، رمان‌نویس برگزار شد. نشستی که کوشید یکی از مناقشه‌برانگیزترین نسبت‌ها در ادبیات دینی معاصر، یعنی نسبت «داستان و تاریخ» را از منظر نظری و مصداقی واکاوی کند.

تاریخ و داستان؛ جدالی با ریشه‌ای مشترک

دکتر طاووسی در آغاز نشست با اشاره به نزدیکی ریشه‌ای واژگان History و Story تأکید کرد: تاریخ و داستان نه دشمن، بلکه دو روایت‌گر یک سنت واحدند. اختلاف‌ها زمانی آغاز شده که مورخان نویسندگان را به «تحریف» متهم کرده و نویسندگان نیز تاریخ را ملک انحصاری مورخان دانسته‌اند.

طاووسی گفت: این تصور که تاریخ، واقعیت محض است و داستان‌نویس تازه می‌خواهد به آن خیال اضافه کند، یک توهم است. خود متون تاریخی ما از سیره‌ها و مقاتل تا طبقات و تواریخ سرشار از روایت‌پردازی و داستان‌اند.

وی با ذکر نمونه‌هایی از منابع حدیثی و تاریخی توضیح داد: بسیاری از روایت‌های مشهور تاریخی فاقد پشتوانه سندی معتبرند یا اساساً جعل شده‌اند اما به مرور در حافظه عمومی به عنوان «تاریخ» پذیرفته شده‌اند. تاریخ بدون روایت و قصه اصولاً قابل انتقال نیست. ما نمی‌توانیم فقط بگوییم فلان واقعه رخ داد؛ باید بگوییم چه کسی بود، چرا چنین کرد و بعد چه شد. همین‌جا پای تخیل آگاهانه یا ناخودآگاه به میان می‌آید.

مشروعیت تخیل در خلأهای تاریخ

طاووسی بر «جواز تخیل مسئولانه» در جاهایی که تاریخ سکوت کرده تأکید کرد: نویسنده حق دارد در محل سکوت تاریخ، خلأها را پر کند؛ به شرط آن‌که به بافت فرهنگی، اجتماعی و شخصیتی واقعه وفادار بماند. خط قرمز تخیل، قلب حقیقت است؛ یعنی وارونه‌سازی نقش‌ها و تحریف بنیادین واقعه.

وی خواستار تولید ادبیات نظری مدون برای رمان تاریخی شد و افزود: نبود چنین چارچوب‌هایی، سبب سردرگمی نویسندگان و داوران شده است.

دکتر طاووسی در تحلیل رمان پسران آدم با تأکید بر مشروعیت تخیل در رمان تاریخی، اضافه کرد: نویسنده در مواجهه با «سکوت‌های تاریخ» حق دارد دست به روایت‌پردازی بزند، اما این تخیل باید در چارچوب بافت تاریخی و معرفتی دوره روایت‌شده حرکت کند. او با ذکر نمونه‌هایی از متون کهن سیره و مقتل نشان داد که خود تاریخ‌نگاران اولیه نیز ناخواسته یا آگاهانه عناصر داستانی را وارد روایت کرده‌اند و بنابراین تفکیک مطلق میان تاریخ و داستان از اساس ممکن نیست.

طاووسی افزود: خطر اصلی زمانی پدید می‌آید که تخیل به «تحریف معنا» بینجامد؛ یعنی شخصیت‌های تاریخی وارونه معرفی شوند یا ارزش‌ها جابه‌جا شوند، در حالی که افزودن جزئیات زندگی روزمره، روابط خانوادگی یا شخصیت‌های فرعی اگر در چهارچوب منطق دوره تاریخی باشد نه‌تنها آسیب‌زا نیست بلکه به درک ملموس‌تر تاریخ کمک می‌کند.

دکتر طاووسی در ادامه با تأکید بر اینکه این اثر به‌درستی از سطح «بازنویسی تاریخ» عبور کرده و به قلمرو «رمان تاریخی» وارد شده، گفت: نقطه قوت اصلی کتاب در این است که نویسنده به جای تمرکز صرف بر بازگویی وقایع، توانسته منطق زیست اجتماعی، روانی و اعتقادی انسان‌های آن دوره را بازسازی کند.

او توضیح داد: تاریخ علوی فقط مجموعه‌ای از خطبه‌ها، جنگ‌ها و تصمیم‌های سیاسی نیست، بلکه جهانی زنده از روابط قبیله‌ای، ترس‌ها، امیدها، رقابت‌ها و محاسبات فردی است که اگر وارد روایت نشوند، اثر ادبی به گزارش خشک تاریخی فروکاسته می‌شود. طاووسی با اشاره به نمونه‌هایی از توصیف مناسبات مردم کوفه، تردیدها، فرصت‌طلبی‌ها و دوگانگی‌های اخلاقی شخصیت‌ها در رمان، این فضاپردازی را از مهم‌ترین عوامل باورپذیری اثر دانست و افزود که پسران آدم نشان می‌دهد چگونه جامعه‌ای که در ظاهر شعار عدالت علوی می‌دهد، در لایه‌های زیرین دچار فرسایش اخلاقی و سردرگمی تاریخی است.

رمان و تاریخ؛ دو جهان با دو منطق

ابراهیم اکبری دیزگاه در ادامه نشست با نگاهی فلسفی‌تر به تمایز بنیادین تاریخ و رمان پرداخت: تاریخ وابسته به امر واقع است و معیار صدق آن مطابقت با واقعیت؛ اما رمان جهانی مستقل می‌سازد و معیار آن، هماهنگی درونی و انسجام روایی است، نه تطابق با واقع. بسیاری از آثار موسوم به «رمان تاریخی» در ادبیات معاصر ایران در واقع «بازنویسی داستانی تاریخ» اند، نه رمان به معنای دقیق کلمه، ما تجربه رمان دینی و تاریخی واقعی در ادبیات معاصرمان بسیار اندک داریم. اغلب آثار، یا به گزارش تاریخی نزدیک‌اند یا به داستان‌های شعاری.

اخلاق، جامعه و خط قرمزها

اکبری دیزگاه ضمن دفاع از آزادی هنری رمان‌نویس، بر مسئولیت اخلاقی نویسنده در برابر باورهای جمعی تأکید کرد: در فرهنگ ما، نویسنده نمی‌تواند بدون توجه به هویت دینی و تاریخی جامعه، با شخصیت‌های مقدس و وقایع قدسی هرگونه که خواست رفتار کند. رمان، هرچند از نظر نظری آزاد است، اما از نظر اجتماعی بی‌مسئولیت نیست.

او افزود: تحریف شخصیت‌های هویتی حتی اگر از منظر نظری مجاز باشد می‌تواند به گسست اجتماعی منجر شود.

«پسران آدم»؛ روایت کینه و فروپاشی

اکبری دیزگاه این اثر را رمانی دانست که بیش از بازگویی تاریخ، به «جوهر تکرارشونده» آن پرداخته است و گفت: این رمان، روایت چرخه کینه‌ورزی است؛ چرخه‌ای که هم فرد را و هم جامعه را ویران می‌کند. خالقی نشان می‌دهد چگونه کینه، تمدنِ ساخته پیامبر را به فروپاشی می‌کشاند.

او مهم‌ترین امتیاز اثر را «بازآفرینی فضای زمانه» دانست و افزود: بازآفرینی‌ای که تنها به پوشاک و جغرافیا محدود نمی‌شود، بلکه ذهنیت اجتماعی، باورهای مردم و نسبت آنان با قدرت و دین را نیز بازنمایی می‌کند.

ابراهیم اکبری دیزگاه نیز در تحلیل این رمان، پسران آدم را اثری دانست که بیش از آنکه درباره یک حادثه تاریخی خاص باشد، درباره «انسان در آستانه سقوط اخلاقی» سخن می‌گوید. او با اشاره به شخصیت‌های اصلی رمان گفت: این آدم‌ها قهرمانان اسطوره‌ای نیستند، بلکه تیپ‌هایی از انسان‌های عادی‌اند که میان ایمان، ترس، منفعت و عادت‌های اجتماعی گرفتار شده‌اند و همین ویژگی باعث می‌شود خواننده خود را در آینه آن‌ها ببیند.

دیزگاه تأکید کرد: رمان با روایت تدریجی لغزش‌ها، سکوت‌ها و توجیه‌های درونی شخصیت‌ها، نشان می‌دهد چگونه جنایت و خیانت نه با یک تصمیم ناگهانی، بلکه از مسیر عادی‌شدن خطا و بی‌تفاوتی شکل می‌گیرد. به باور او، پسران آدم از این جهت اثری اخلاقی اجتماعی است که می‌پرسد: «انسان‌ها در چه لحظه‌ای از تاریخ و در چه نقطه‌ای از درون خود، پسران آدم می‌مانند یا به پسران قابیل بدل می‌شوند؟»

نگاه نویسنده؛ تاریخ برای امروز

سجاد خالقی در پایان نشست تأکید کرد: هدف بازگویی صرف وقایع تاریخی نبوده است. تاریخ باید برای امروز ما دستاورد داشته باشد. اگر نتواند به مسائل اکنون جامعه پاسخ دهد، صرفاً سرگرمی است.

وی افزود: تلاش کردم «بین خطوط تاریخ» را با تخیلی مسئولانه روایت کند تا خواننده از دل یک داستان تاریخی، به فهمی امروزی برسد.

این نشست، نخستین بخش از مجموعه نشست‌های «هم‌نشینی داستان و تاریخ» است که توسط بخش داستان و رمان نشر زائر برگزار شد. دو نشست دیگر نیز با محوریت بررسی آثار تازه در حوزه رمان تاریخی و دینی برگزار خواهد شد. نشست بعدی به بررسی رمان «وکیل بغداد» اثر احسان قائدی اختصاص دارد.