عدالت ترمیمی در عمل؛ نقش انجمن‌های حمایت از زندانیان در کاهش تکرار جرم در زندان‌های استان آذربایجان غربی

در سال‌های اخیر، سیاست‌های تحولی قوه قضاییه با تأکید بر عدالت ترمیمی، اصلاح و تربیت زندانیان را به محور اصلی تبدیل کرده است. زندان دیگر نقطه پایان مسیر نیست، بلکه آغاز فرآیندی برای بازسازی فرد و بازگشت آبرومندانه او به جامعه به شمار می‌رود؛ فرآیندی که حقوق بزه‌دیده را پاس می‌دارد و زمینه بازاجتماعی‌سازی بزهکار را فراهم می‌آورد.

در این میان، انجمن‌های حمایت از زندانیان به عنوان نهاد‌هایی مردمی و بازوان اجتماعی قوه قضاییه، نقش محوری ایفا می‌کنند. این انجمن‌ها در کنار دادگستری و سازمان زندان‌ها، حمایت از خانواده‌های زندانیان، کاهش آسیب‌های اجتماعی ناشی از حبس و توانمندسازی مددجویان را بر عهده دارند. در استان آذربایجان غربی، این فعالیت‌ها از سردشت تا ماکو در ۱۷ مرکز حمایتی به خوبی نمود یافته است؛ جایی که انجمن‌ها با اتکا به مشارکت خیرین، ظرفیت‌های محلی و دستورالعمل‌های قوه قضاییه، دیوار‌های زندان را به پلی برای بازگشت آبرومندانه تبدیل کرده‌اند.

اصلاح واقعی زندانی تنها با مجازات میسر نمی‌شود

نوبخت مختاری مدیر عامل انجمن حمایت از زندانیان ارومیه که سال‌ها سابقه مدیریت زندان را داشته است در گفت‌وگو با میزان؛ آینده را روشن ترسیم می‌کند، وی وجود موسئسات حمایتی انجمن‌های حمایت زندانان را استراتژیک و جز جدایی‌ناپذیر از فرآیند اصلاح و تربیت ارزیابی می‌کند؛ و ادامه می‌دهد: تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که اصلاح واقعی زندانی تنها با مجازات و دوران حبس محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند حمایت هدفمند پیش، حین و پس از آزادی است. مرکز مراقبت بعد از خروج در استان، در هماهنگی با انجمن‌های شهرستانی، حلقه کلیدی میان زندان و جامعه را تشکیل داده و به کاهش نرخ بازگشت به زندان، تقویت انگیزه اصلاح و تحقق سیاست‌های تحول‌گرا کمک کرده است. هرجا انجمن‌ها منسجم و برنامه‌محور عمل کرده‌اند، حفظ بنیان خانواده و کاهش آسیب‌های اجتماعی به طور ملموسی مشاهده شده است.

امیر سهرابی رئیس مرکز خدمات اجتماعی و مراقبت بعد از خروج زندانیان استان که وظیفه نظارتی به شفافیت عملکرد و نحوه فعالیت قانونی در بخش‌های اقتصادی و حمایتی را دارد در گفت‌وگو با میزان؛ با دقت در توصیف چالش‌ها مأموریت انجمن‌ها را بر اساس اساسنامه و دستورالعمل‌های قوه قضاییه در سه محور اصلی تعریف می‌کند؛ حمایت معیشتی و رفاهی از خانواده‌های نیازمند، آموزش مهارت‌های فنی و حرفه‌ای به زندانیان و خانواده‌ها و فراهم‌سازی اشتغال پیش و پس از آزادی.

وی توضیح می دهد: در آذربایجان غربی، این مأموریت‌ها با نظارت دادگستری استان، همکاری سازمان زندان‌ها و مشارکت خیرین پیگیری می‌شود. هزاران خانواده تحت پوشش قرار گرفته‌اند و کمک‌های جمع‌آوری‌شده در جشن‌های گلریزان، زمینه آزادی بسیاری از محکومان واجد شرایط را فراهم کرده است.

فاطمه تبریزی کارشناس مسئول انجمن‌های حمایت از زندانیان استان در گفت‌وگو با میزان اظهار کرد: آینده این نهاد‌ها باید به سوی ایجاد درآمد‌های پایدار حرکت کند تا خانواده‌ها از وابستگی به کمک‌های مقطعی رهایی یابند و در غیاب سرپرست، زندگی آبرومندانه‌ای داشته باشند. آموزش مهارت‌های فنی، فرهنگی و تربیتی به همسران و فرزندان نیز به عنوان استراتژی پیشگیرانه برای حفاظت از خانواده در برابر آسیب‌های اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.

آموزش و مهارت آموزی به زندانیان برای رسیدن به درآمد پایدار پس از آزادی

یکی از نمونه‌های موفق، فعالیت انجمن حمایت از زندانیان خوی است که با تمرکز بر مهارت‌های متناسب با بازار کار، فرصت‌های شغلی پایداری ایجاد کرده است. علی صادقی بهستانی مدیرعامل این انجمن در گفت‌وگو با میزان توضیح توضیح داد: رشته‌هایی مانند آرایشگری، خیاطی و قالی‌بافی به دلیل جذب بالا در بازار و نیاز به سرمایه اولیه محدود، اولویت دارند. این مهارت‌ها به زندانیان امکان می‌دهد پس از آزادی با درآمد پایدار وارد جامعه شوند و خانواده‌ها نیز در دوران حبس، بخشی از هزینه‌ها را تأمین کنند. این الگو در سراسر استان، از سردشت تا ماکو با همکاری اداره کل زندان‌ها، بنیاد تعاون و سازمان فنی و حرفه‌ای گسترش یافته و بیش از دو سوم زندانیان واجد شرایط در کارگاه‌های تولیدی و خدماتی مشغول شده‌اند؛ بسیاری نیز پس از آزادی به اشتغال پایدار دست یافته‌اند.

خضر خضرنژاد مدیر عامل انجمن حمایت زندانیان سردشت در گفت‌وگو با میزان با تاکید بر نقش مددکاران گفت: مددکاران اجتماعی چهره انسانی قانون را نمایندگی می‌کنند و با مداخلات روان‌شناختی و اجتماعی، اضطراب و احساس طرد زندانیان را کاهش می‌دهند. جلسات مشاوره فردی و گروهی، کارگاه‌های مهارت‌های زندگی، مدیریت خشم و تقویت خودآگاهی، تأثیر چشمگیری در کاهش تنش‌های درون زندان و پیشگیری از رفتار‌های پرخطر داشته است. این برنامه‌ها هنگامی با آموزش خانواده‌ها همراه می‌شود، انسجام خانوادگی و تاب‌آوری روانی افزایش می‌یابد.

حمایت مستمر مددکاران در دوران حبس و پس از خروج، از عوامل کلیدی کاهش بازگشت به زندان است، به ویژه در مواجهه با چالش‌هایی مانند بیکاری و انگ اجتماعی می‌باشد. خانواده‌های حمایتگر، ستون اصلی کاهش تکرار جرم به شمار می‌روند. پژوهش‌های جرم‌شناسی نشان می‌دهد خانواده‌هایی که پیوند عاطفی، مالی و اجتماعی را حفظ می‌کنند، احتمال بازگشت زندانی به جرم را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهند.

ناصر فرجی، مدیرعامل انجمن حمایت زندانیان مهاباد در گفت‌وگو با میزان گفت: پذیرش دوباره زندانی پس از آزادی و پرهیز از برچسب‌زنی، عزت‌نفس و هویت اجتماعی او را بازسازی می‌کند. جلسات دیدار خانوادگی، آموزش مهارت‌های زندگی و سواد حقوقی به خانواده‌ها، از افسردگی و ناامیدی پیشگیری می‌کند و با تقویت باور‌های دینی و نظارت مؤثر، چرخه بین‌نسلی جرم را می‌شکند. انجمن‌ها در این زمینه نقش تسهیل‌گر دارند و از تأمین معاش تا برگزاری دوره‌های آموزشی حمایت می‌کنند.

با وجود دستاوردها، انجمن‌ها با چالش‌هایی مانند نبود بودجه پایدار دولتی، وابستگی به کمک‌های مردمی تحت تأثیر تورم، و گاهی شخص‌محوری در مدیریت مواجه‌اند. آراسته پورزمان مدیرعامل انجمن حمایت زندانیان نقده در گفت‌وگو با میزان بر ضرورت حرفه‌ای‌سازی ساختار، وحدت رویه، شفافیت مالی و جلوگیری از دخالت‌های سلیقه‌ای تأکید دارد تا خدمات یکسان و پایدار ارائه شود.

سید رضا حسینی، مدیرعامل انجمن حمایت زندانیان پیرانشهر در گفت‌وگو با میزان تقویت هم‌افزایی نهادی را راهبرد کلیدی می‌داند و بر تشکیل شورا‌های مشورتی مشترک با دادگستری، سازمان زندان‌ها، بهزیستی و شهرداری‌ها تاکید دارد. این شورا‌ها منابع را هم‌راستا کرده و طرح‌های مشترک در مهارت‌آموزی، اشتغال و مراقبت پس از خروج را طراحی می‌کنند. سامانه‌های الکترونیکی ملی نیز شفافیت و رصد خدمات را افزایش داده است. انتشار گزارش‌های دوره‌ای عملکرد، میزان کمک‌ها و نتایج مثبت مانند کاهش تکرار جرم، اعتماد عمومی و مشارکت بخش خصوصی را تقویت می‌کند.

روایت مدیران از سردشت، چایپاره، خوی، بوکان، مهاباد، نقده، پیرانشهر، پلدشت و ماکو، نقشه‌ای واحد ترسیم می‌کند: انجمن‌ها در سه جبهه پیشگیری از جرم، کاهش تکرار آن و تحکیم خانواده می‌جنگند. در سردشت و چایپاره، ارتقای کیفیت زندگی و خدمات مشاوره‌ای اولویت است؛ در خوی، مهارت‌آموزی خانواده‌ها را تولیدگر کرده؛ در بوکان و مهاباد، نگاه شبکه‌ای نقش اجتماعی را پررنگ‌تر ساخته؛ در نقده، حرفه‌ای‌سازی ساختار یادآوری می‌شود؛ در پیرانشهر، شورا‌های مشترک الگویی از هم‌افزایی ارائه می‌دهد؛ و در پلدشت و ماکو، چالش‌های مالی با تأکید بر قانونمندسازی درآمد‌ها و جذب حمایت‌های گسترده‌تر مواجه است.

تجربه آذربایجان غربی نشان می‌دهد انجمن‌های حمایت از زندانیان، هنگامی که بر مدار قانون، شفافیت، آموزش تخصصی، هم‌افزایی نهادی و مشارکت مردمی حرکت کنند، به بازوی اجتماعی پایدار قوه قضاییه تبدیل می‌شوند. این بازو در کنار اجرای احکام، مأموریت اصلاح انسان، حفاظت از خانواده و کاهش پایدار جرم را پیگیری می‌کند. هر مهارت آموخته‌شده، هر جلسه مشاوره، هر شغل فراهم‌شده و هر حمایت از کودک خانواده زندانی، گامی در جهت تحقق این اصل است که زندان پایان راه نیست، اگر جامعه دست بازگشت آبرومندانه را دراز کند. این الگو نه تنها داستان یک استان، بلکه نمونه‌ای برای سراسر کشور است؛ الگویی که عدالت را با کرامت انسانی، همدلی اجتماعی و تدبیر نهادی درهم می‌آمیزد.