اندکی از فضیلت‌های بیکران ماه رمضان

باشگاه خبرنگاران جوان - ماه رمضان ماه نزول قرآن کریم، تجلی بندگی خداوند، رسیدن به خشنودی پروردگار جهانیان، روزه داری و عبادت، تلاوت قرآن و ذکر خداست. این ماه در روایات اسلامی ماه خدا، ماه نزول قرآن، ماه تلاوت کتاب آسمانی، ماه پاک کننده، ماه نماز، آزادسازی، ماه صبر، ماه همدردی، ماه برکت، ماه رحمت، ماه توبه، ماه استغفار، ماه دعا، ماه عبادت، ماه طاعت، ماه بزرگ، بهار فقیران، بهار مومنان، عید اولیای الهی و ... توصیف گردیده و در این ماه، مومنان به مهمانی خدا دعوت شده‌اند و خداوند بزرگ با رحمت و لطف ویژه اش از آنان پذیرایی کرده و با توفیق خود، آنان را یاری می‌رساند. (درسنامه ماه رمضان، ص ۲۵- ۲۴).

در این ماه پرفضیلت که فرصتی مطلوب برای خودشناسی و خودسازی محسوب می‌شود، علاوه بر روزه داری و نماز اول وقت و تلاوت قرآن، توجه به محرومان، نیازمندان و یتیمان، مورد سفارش پیشوایان دین بوده و در حقیقت یکی از دلایل اصلی واجب شدن روزه، درک گرسنگی و شناخت شرایط دشوار نیازمندان و کمک به آنان ارزیابی می‌شود؛ به دیگر سخن، روزه داری با ذکر خدا و توجه به تهی دستان و نیازمندان جامعه و تلاش برای حل مشکلات آنان و گره گشایی از زندگی ایشان همراه شده و عبادتی است که توجه به نیازمندان و تهی دستان را به دنبال دارد.

در این ماه روزه داری بر مومنان واجب شده و خداوند بلند مرتبه در قرآن کریم فلسفه اصلی روزه داری را رسیدن به تقوا، خوشتنداری، خودکنترلی در برابر گناهان و نافرمانی‌های الهی دانسته و چنین فرموده است: "ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما واجب شد، چنانچه بر پیشینیان شما (امت‌های گذشته) واجب گردید، امید است که پرهیزگاری کنید (و به مَلَکه تقوا و فرمانبرداری از دین خدا به برکت روزه داری دست یابید) ". (سوره بقره، آیه ۱۸۳).

از این رو می‌توان گفت، مهمترین دلیل تشریع روزه از سوی خداوند متعال، رسیدن به ملکه تقوا، خداترسی، دوری از گناه و خویشتنداری است؛ دستیابی به معنویت ناشی از اطاعت فرمان خداوند، علت دیگر تشریع روزه بوده و نکته سوم، تندرستی و نشاط جسمی است که بر اثر گرسنگی برای فرد روزه دار، حاصل می‌شود. روزه داری همچنین مقاومت انسان در برابر سختی ها، ناملایمات و دشواری‌ها را افزایش داده، شیطان را از فرد دور می‌سازد و آمرزش و لطف ویژه الهی را به دنبال دارد.

یکی از ابعاد مهم روزه داری، بُعد اجتماعی آن است؛ روزه موجب می‌شود فرد روزه دار با درد‌های نیازمندان و کم درآمد بیش از گذشته آشنا شود و از این رهگذر، توانگران از وضع زندگی نیازمندان باخبر شده و آنان را مورد ملاطفت و مهر خویش قرار دهند. روزه داری، درسِ یتیم نوازی، مهرورزی با دیگران و فقر زدایی را به همراه دارد و موجب افزایش خیرخواهی شده و مسئولیت پذیری نسبت به طبقات محروم جامعه را دوچندان می‌کند. به دیگر سخن، به برکت ماه رمضان و روزه داری این ماه، محبت انسان‌ها نسبت به یکدیگر تقویت شود و توجه جامعه به نیازمندان و تلاش برای ریشه کن سازی فقر و محرومیت، تقویت می‌شود.

از دیگر آثار مهم روزه داری، افزایش صبر، پایداری، استقامت و بردباری در زندگی انسان است و فردِ روزه دار را در برابر وسوسه‌های شیطانی و ارتکاب گناهان، تمرین داده و اراده انسان را تقویت می‌سازد. خداوند بلند مرتبه همگان را به یاری گرفتن از نماز و صبر (که یکی از مصداق‌های اصلی آن، روزه داری است) توصیه نموده و چنین فرموده است: "از صبر و نماز یاری بجویید و آن (بهره گیری از نماز و صبر)، جز برای فروتنان سخت و گران است". (سوره بقره، آیه ۴۵).
تحمل گرسنگی و تشنگی در ماه رمضان، ایستادگی و قدرتِ تحملِ حوادث ناگوار می‌افزاید و فرد را در رویارویی با مشکلات زندگی، توانمند می‌سازد؛ شاید به همین دلیل است که در برخی روایات تصریح شده هر چقدر سختی روزه داری بیشتر باشد، پاداش نیز بزرگتر خواهد بود؛ از جمله در روایات آمده: برترین جهاد، روزه گرفتن در هوای گرم است. (صهبای رمضان، ص ۱۱۳).

پیامبر اسلام (ص) با آمدن این ماه مبارک و خجسته، به اصحاب خود چنین فرموده است: ماهی خجسته به شما روی آورده، خداوند عزوجل، روزه آن را بر شما واجب ساخته، در‌های بهشت در آن برایتان باز بوده و در‌های دوزخ، بسته است و شیاطین در زنجیر هستند؛ در آن، شبی است که از هزار ماه بالاتر است. هر کس از خیر آن محروم شود، محرومِ واقعی است. (فضائل رمضان، ص ۳۷).

صحابی بزرگ پیامبر (ص) جناب عبد الله بن مسعود نیز گفته است: سَروَر ماه ها، ماه رمضان بوده و سَروَر روزها، جمعه است. (همان، ص ۶۱).

ماه رمضان، ماه خودسازی و توجه به نیکویی‌های اخلاقی و رفتاری است؛ در این ماه سفارش شده انسان اخلاق خویش را آراسته کند، زبانش را از سخنان آلوده و ناصواب، حفظ نماید، یتیمان را احترام و اکرام کرده و به دیگران سخت گیری نکند، به بزرگتر‌ها احترام کرده و کوچکتر‌ها را مورد لطف و محبت خویش قرار دهد و با کودکان خوش رفتاری نماید. نقل است فرزند امام علی (ع) جناب محمد بن حنفیه چنین سفارش می‌کرد: (هنگام روزه داری)، گوش، زبان و بدنت باید روزه دار باشد. روزی که روزه داری را همچون دیگر روز‌ها (که روزه نیستی) قرار مده و از آزار رساندن به خادم (و زیر دستت در هنگم روزه داری) خودداری کن. (همان، ص ۶۸). 

در این روایات تاکید شده روزه داری، صرفا دوری از خوردن، آشامیدن و دیگر مبطلات روزه نیست، بلکه روزه دار باید مراقب رفتار و گفتار خود بوده و روزه داری اش با روز‌های دیگر، تفاوت معناداری داشته باشد.

امام رضا (ع) از پدران طاهرینش (ع) روایت کرد رسول خدا (ص) در خطبه‌ای (در آستانه ماه رمضان) چنین فرمود:‌ای مردم، ماه خدا با برکت، رحمت و آرزش به شما روی آورده، ماهی که نزد خدا بهترین ماه‌ها و روزهایش برترین روز‌ها و شبهایش برترین شب‌ها و ساعت هایش برترین ساعتهاست. ماهی که در آن، به مهمانی خدا خوانده شده‌اید و از اهل کرامت خدا قرار گرفته‌اید. نَفَسهایتان در آن پاداش تسبیح داشته و خوابتان در آن، عبادت است و کردارتان مورد قبول و دعایتان در آن مستجات خواهد بود. از خداوند با نیت‌های راست و قلب‌های آراسته بخواهید که شما را به روزه داری و خواندن کتابش، موفق بدارد؛ چرا که تیره بخت کسی است که در این ماه بزرگ از آمرزش خدا محروم ماند. با گرسنگی و تشنگی تان، گرسنگی و تشنگی روز رستاخیز را به یاد آورید و بر فقیران و نیازمندانتان، صدقه دهید، بزرگتر‌ها را احترام کنید و بر کوچکتر‌ها (کودکان) رحم آورید و با خویشانتان پیوند برقرار کنید و زبانهایتان را (از سخنان باطل و گناه آلود) حفظ کنید و از آنچه شنیدن آن بر شما روا نیست، پرهیز نمایید و از گناهانتان به سوی خدا توبه کنید و هنگام نماز، دستان خود را به دعا بلند کنید؛ چرا که آن، برترین زمانهاست و خداوند با رحمت در این ساعت‌ها به بندگان خویش می‌نگرد ...‌ای مردم، جانهایتان در گرو کردارتان است و پشتهایتان از بارتان سنگن است؛ آن را با سجده طولانی سبک کنید و بدانید خداوند بلند مرتبه به عزت خود سوگند خورده نمازگزاران و سجده کنندگان را عذاب نکرده و آنان را در روزی که مردم در برابر پروردگار جهان ایستاده‌اند، با آتش نترساند. (و آتش دوزخ را از آنان دور سازد).‌ای مردم، هر کس روزه دار مومنی را در این ماه افطاری دهد، نزد خدا پاداش کسی را دارد که یک برده آزاد کرده است. برخی گفتند:‌ای رسول خدا، همه ما توان این کار را نداریم. پیامبر (ص) فرمود: از آتش بپرهیزید حتی با خرمای نیم شده و جرعه‌ای آب.‌ای مردم، هر کس در این ماه اخلاق خود را نیکو کند، (این خوش اخلاقی) برای او جواز عبور از صراط خواهد بود روزی که قدم‌ها سست می‌شود. هر کس در این ماه بار زیر دست خود را سبک کند (و به زیردستانش سخت نگیرد)، خداوند حسابرسی او را آسان می‌کند و هر کس از آزار و شر رساندن (به دیگران) خودداری کند، خداوند خشمش را روزی که او را ملاقات می‌کند از او دور می‌کند و هر کس (در این ماه) یتیمی را گرامی دارد، خداوند روزی که او را ملاقات می‌کند، او را گرامی می‌دارد و هر کس در آن صله رحم (پیوند با خویشان و نیکویی با آنان) کند، خداوند در روز رستاخیز رحمتش را نصیب او می‌کند و هر کس قطع رحم کند، خداوند نیز رحمتش را در روز رستاخیز از او قطع می‌کند ... و هر کس (در این ماه پرفضیلت) بر من بسیار صلوات فرستد، خداوند ترازوی عملش را سنگین می‌کند، روزی که ترازو‌ها سبک است. هر کس در آن آیه‌ای را تلاوت کند، پاداش کسی را دارد که در ماه‌های دیگر ختم قرآن کرده است.‌ای مردم، در‌های بهشت در این ماه گشوده است، از پروردگارتان بخواهید بر شما نبندد و در‌های آتش نیز بسته است، از پروردگارتان بخواهید (آن در‌ها را) برایتان باز نکند. (هنگامی که سخنان رسول خدا «ص «به اینجا رسید)، امیر مومنان «ع» پرسید:‌ای رسول خدا، برترین کار‌ها در این ماه کدام است؟ فرمود:‌ای ابا الحسن، برترین کار‌ها در این ماه، دوری از گناهانی است که خدای عزوجل حرام کرده است... (عیون أخبار الرضا «ع»، ج ۱ ص ۲۶۶- ۲۶۵).

در این خطبه مشهور پیامبر اسلام (ص)، ماه رمضان، بهترین ماه‌ها توصیف شده که حتی نفس و خواب روزه دار نیز در آن پاداش عبادت را دارد و بر اموری همچون یاد خدا، تلاوت قرآن، سجده طولانی، خوش اخلاقی، نگاهداری زبان و دیگر جوارح از گناه، پیوند با نزدیکان و خویشان، افطاری دادن به مومنان، صلوات بسیار بر پیامبر (ص) و خاندان ایشان (ع)، ترک گناه و ... توصیه شده است. 

امید که همه ما با بهره گیری از معارف قرآن و اهل بیت (ع) به درک فضیلت‌های بی کران این ماه بزرگ به ویژه شب‌های قدر که زمان نزول قرآن کریم این هدیه بزرگ و رحمت گسترده خداوند به بشر است، نائل آییم.

فهرست منابع:
۱- قرآن کریم
۲- ابن أبی الدنیا، عبد الله بن محمد، فضائل رمضان، دار السلف ۱۹۹۵،
۳- ابن بابویه قمی، عیون أخبار الرضا (ع)، قم، منشورات الشریف الرضی ۱۳۷۸،
۴- جعفر پور، مجید، درسنامه ماه رمضان، بیت الاحزان ۱۳۹۳،
۵- موسوی کاشمری، سید مهدی، صهبای رمضان، انتشارات بنی الزهرا ۱۳۸۷

نویسنده: دکتر محمد جواد گودینی نویسنده، مترجم و استاد دانشگاه