لرستان پس از آب؛ آینده یک استان بدون منابع پایدار

باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش - رودخانه‌های دائمی، چشمه‌های پرآب و تالاب‌های طبیعی، لرستان را به قلب تپنده زاگرس میانی تبدیل کرده بود. اما در دهه اخیر، نشانه‌های آشکار از سقوط منابع آبی در این استان دیده می‌شود؛ بحرانی که نه‌تنها محیط‌زیست، بلکه اقتصاد، کشاورزی، امنیت غذایی و حتی مهاجرت روستاییان را تحت تأثیر قرار داده است. 

سیمای آبی لرستان؛ از وفور تا بحران 

لرستان با وجود آبشار‌های مشهوری مانند آبشار بیشه و آبشار نوژیان و همچنین رودخانه‌های مهمی، چون کشکان و دز، همواره یکی از قطب‌های آبی غرب کشور بوده است. 

با این حال، کاهش بارش‌ها، افت شدید آب‌های زیرزمینی و کم‌آبی فصلی رودخانه‌ها، چهره این استان را دگرگون کرده است. 

الگوی بارش در زاگرس دچار نوسان شدید شده است. بارندگی‌های کوتاه‌مدت و سیل‌آسا جایگزین بارش‌های منظم و تدریجی شده‌اند. این مسئله باعث کاهش نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی و افزایش روان‌آب‌های مخرب شده است. 

حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز برای کشاورزی سنتی، موجب افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی شده است. در برخی دشت‌های لرستان، سطح آب چندین متر کاهش یافته و پدیده فرونشست زمین نیز گزارش شده است. 

کشت محصولات آب‌بر مانند برنج و صیفی‌جات در مناطقی که ظرفیت آبی محدود دارند، فشار مضاعفی بر منابع وارد کرده است. این در حالی است که بخش زیادی از کشاورزی استان هنوز مبتنی بر روش‌های آبیاری سنتی است. 

نبود برنامه جامع برای مدیریت حوضه‌های آبریز، عدم نظارت کافی بر برداشت‌ها و تأخیر در اجرای طرح‌های نوین آبیاری، بحران را تشدید کرده است. 

هشدار منابع طبیعی لرستان درباره سقوط منابع آبی کشور 

نجفی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما، با ارائه آماری تکان‌دهنده از وسعت و وضعیت منابع طبیعی استان، از تشدید بحران آب و ضرورت اقدامات فوری حفاظتی خبر داد. 

به گفته وی، از مجموع ۲ میلیون و ۸۸۴ هزار هکتار وسعت استان لرستان،  یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار جنگل و یک میلیون و ۴۳ هزار هکتار مرتع است؛ به عبارتی بیش از سه‌چهارم مساحت استان، منابع طبیعی استراتژیک محسوب می‌شود. 

نجفی با تأکید بر اینکه حفاظت از ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی استان بر عهده اداره کل منابع طبیعی است، اعلام کرد: این میزان معادل ۷۵ درصد کل اراضی لرستان است؛ مسئولیتی سنگین که با توجه به شرایط اقلیمی، هر سال حساس‌تر می‌شود. 

سقوط ۴۰ درصدی آورد آب کشور؛ زنگ خطر جدی 

نجفی با اشاره به شرایط کوهستانی و توپوگرافی خاص لرستان، پرده از واقعیتی نگران‌کننده برداشت:

از مجموع ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش سالانه در کشور، حدود ۳۰۰ میلیارد مترمکعب تبخیر می‌شود. 

او افزود: «در گذشته آورد آب کشور حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب بود، اما امسال تحت تأثیر تغییر اقلیم و خشکسالی‌ها این عدد به ۶۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.»

کاهشی ۴۰ درصدی که به گفته وی، اهمیت اجرای پروژه‌های آبخیزداری را دوچندان کرده است.

پیامد‌های بحران آب در لرستان 

بیش از نیمی از جمعیت روستایی لرستان به کشاورزی وابسته‌اند. کاهش آب به معنای کاهش تولید، افزایش بدهی کشاورزان و مهاجرت به شهرهاست. 

کاهش دبی رودخانه‌ها، خشک شدن چشمه‌ها و افت آب تالاب‌ها، زیستگاه‌های جانوری را تهدید می‌کند و تنوع زیستی منطقه را کاهش می‌دهد. 

کمبود آب در برخی مناطق به اختلافات محلی بر سر سهمیه‌های آب انجامیده است. این مسئله در صورت تداوم می‌تواند به بحران‌های اجتماعی گسترده‌تر تبدیل شود. 

در آینده چه خواهد شد؟ 

اگر روند کنونی ادامه یابد، لرستان ممکن است از یک استان پرآب به منطقه‌ای نیمه‌خشک با وابستگی شدید به انتقال آب تبدیل شود. سناریویی که پیامد‌های اقتصادی و زیست‌محیطی سنگینی به همراه خواهد داشت. 

بحران آب در لرستان صرفاً یک مسئله اقلیمی نیست؛ بلکه حاصل برهم‌کنش تغییرات آب‌وهوایی و مدیریت ناپایدار منابع است. اگر امروز تصمیم‌های سخت و علمی گرفته نشود، فردا هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی سنگین‌تری بر استان و کشور تحمیل خواهد شد. 

لرستان، سرزمین آبشارها، اکنون بیش از هر زمان دیگری به سیاست‌گذاری هوشمندانه و مشارکت مردمی برای نجات منابع آبی خود نیاز دارد.