خداحافظی با نرخ‌های تشریفاتی

از دی‌ماه ۱۴۰۱ تاکنون، اقتصاد ایران تحولات متعددی را در تورم، انتظارات تورمی، بازار ارز، شرایط مالی دولت و وضعیت نقدینگی شبکه بانکی تجربه کرده است. بااین‌حال، نرخ‌های دالان سیاست پولی برای مدت طولانی ثابت باقی ماندند. این در حالی است که نرخ بهره یکی از مهم‌ترین ابزارهای واکنش بانک مرکزی به تحولات اقتصادی محسوب می‌شود. سیاستگذار ممکن است در شرایط مختلف تصمیم به افزایش، کاهش یا تثبیت نرخ بهره بگیرد؛ اما آنچه اهمیت دارد، وجود ارتباطی روشن و منسجم میان تحولات اقتصادی و تصمیمات اوست. در واقع، آنچه باید برای فعالان اقتصادی قابل پیش‌بینی باشد، منطق واکنش بانک مرکزی است، نه لزوما ثابت ماندن نرخ بهره. چنین رویکردی می‌تواند به شکل‌گیری انتظارات منسجم‌تر و افزایش اعتبار سیاست پولی کمک کند.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که شرایط اقتصادی با سرعت تغییر کند، اما نرخ‌های سیاستی نسبت به این تحولات واکنش نشان ندهند. به عبارت دیگر، اهمیت تغییرپذیری نرخ بهره فراتر از آثار مستقیم آن بر تورم و تقاضای کل است. برای آنکه نرخ بهره به متغیری موثر در تصمیمات اقتصادی تبدیل شود، باید امکان تغییر آن متناسب با شرایط اقتصاد وجود داشته باشد. هنگامی که نرخ‌های سیاستی برای سال‌ها ثابت باقی می‌مانند و فعالان اقتصادی نیز انتظار تعدیل آنها را ندارند، این خطر وجود دارد که نرخ بهره به‌تدریج از یک متغیر تصمیم‌ساز به عددی نسبتا ثابت در محاسبات مالی تبدیل شود. ثبات طولانی‌مدت نرخ‌های سیاستی، به‌ویژه زمانی که با تحولات گسترده اقتصادی همراه باشد، می‌تواند این تصور را ایجاد کند که نرخ‌های اعلامی بیش از آنکه ابزار هدایت شرایط پولی باشند، اعدادی اداری و کم‌تغییر هستند. تداوم چنین وضعیتی ممکن است به تضعیف نقش عملی برخی سازوکارهای مرتبط با سیاست پولی و مدیریت بانکی بینجامد. در چنین محیطی، ضرورت پیش‌بینی مسیر نرخ بهره، ارزیابی سناریوهای مختلف و مدیریت ریسک ناشی از تغییرات آن ممکن است کمرنگ شود. در مقابل، هنگامی که تغییر نرخ بهره بخشی از رفتار عادی و قاعده‌مند سیاستگذار باشد، خانوارها، … …