چگونه کشورهای خلیج فارس می‌خواهند از اقتصاد نفتی عبور کنند؟

جنگ آمریکا و ایران و اختلال در تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های اقتصادی چند دهه اخیر را برای کشورهای عربی خلیج فارس ایجاد کرده است. این کشورها سال‌هاست میلیاردها دلار در گردشگری، هوش مصنوعی، انرژی‌های تجدیدپذیر، استارتاپ‌ها، بنادر، صنایع پیشرفته و فناوری‌های نوظهور سرمایه‌گذاری می‌کنند تا وابستگی خود به صادرات نفت و گاز را کاهش دهند.

اما جنگ یک سؤال اساسی را مطرح کرده است: آیا سرمایه‌گذاری در بخش‌های غیرنفتی واقعاً می‌تواند اقتصاد این کشورها را در برابر اختلال صادرات انرژی مقاوم کند؟ و آیا بحران امنیتی باعث شده است سرمایه‌گذاری‌ها، مسیرهای صادراتی و سیاست‌های تجاری آن‌ها تغییر کند؟

برای پاسخ، باید شش کشور عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، بحرین و عمان را به‌صورت جداگانه بررسی کرد؛ زیرا هر کشور ترکیب متفاوتی از منابع مالی، زیرساخت‌های صادراتی، صنایع داخلی و برنامه‌های توسعه دارد.

نکته روش‌شناختی: در این گزارش، «پس از جنگ» به معنای پس از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ است، نه پس از پایان قطعی آن. همچنین، ارزش پروژه‌های اعلام‌شده، قراردادهای امضاشده، سرمایه‌گذاری انجام‌شده و درآمد عملیاتی، چهار مفهوم متفاوت‌اند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

بخش اول: پیش از جنگ، کشورهای خلیج فارس چه پروژه‌هایی برای تنوع‌بخشی به درآمد خود داشتند؟

۱. عربستان سعودی؛ تبدیل سرمایه نفتی به گردشگری، صنعت، انرژی پاک و هوش مصنوعی

عربستان از طریق برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰، یکی از گسترده‌ترین برنامه‌های سرمایه‌گذاری برای تغییر ساختار اقتصادی در جهان را دنبال کرده است. صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان (PIF) در پایان سال ۲۰۲۵ بیش از ۹۰۰ میلیارد دلار دارایی تحت مدیریت داشت.

طبق گزارش سالانه این صندوق، سرمایه‌گذاری داخلی تجمعی آن در فاصله ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ از ۱۹۹ میلیارد دلار فراتر رفت و سهم آن در تولید ناخالص داخلی واقعی غیرنفتی عربستان طی همین دوره بیش از ۳۴۲ میلیارد دلار بود. درآمد صندوق در سال ۲۰۲۵ به ۱۲۰ میلیارد دلار و سود خالص آن به ۱۷ میلیارد دلار رسید. این ارقام به عملکرد صندوق مربوط‌اند و نباید آن‌ها را معادل درآمد غیرنفتی دولت دانست.

پروژه اول: گردشگری ساحلی دریای سرخ …