مفتونی: بدون شناخت حقیقت خیال، نمی‌توان از هنر اسلامی سخن گفت

خبرگزاری مهر، گروه دین، حوزه و اندیشه، مهدیس میرزایی اعتمادی: خیال را معمولاً به دنیای تصویرها، رؤیاها و چیزهایی نسبت می‌دهیم که در ذهنمان می‌سازیم؛ اما در فلسفه اسلامی، خیال جایگاهی فراتر از این دارد. از نظر فیلسوفانی چون فارابی و ابن‌سینا، خیال در شناخت انسان، دریافت وحی و حتی انتقال مفاهیم پیچیده به دیگران نقش دارد. شیخ اشراق نیز با نگاهی متفاوت، از عالمی سخن می‌گوید که نه مادی است و نه صرفاً ساخته ذهن انسان. همین تفاوت دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که خیال در فلسفه اسلامی موضوعی حاشیه‌ای نیست و می‌تواند راهی برای فهم بهتر هنر، دین و تجربه انسانی باشد.

کتاب «خیال در فلسفه و هنر اسلامی» نوشته نادیا مفتونی و ابوالفضل نوری که به‌تازگی از سوی انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده، به سراغ همین موضوع رفته است. نویسندگان در این کتاب، دیدگاه فیلسوفان مسلمان درباره خیال را بررسی کرده‌اند و از نسبت آن با موضوعاتی چون نبوت، معراج، عالم مثال، عشق و هنر سخن گفته‌اند. نادیا مفتونی، استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران، سال‌هاست در زمینه فلسفه هنر فارابی و اندیشه شیخ اشراق پژوهش می‌کند و او با اندیشمندان برجسته‌ای چون نوآم چامسکی، اسلاوی ژیژک، دیمیتری گوتاس، نیکولاس رشر، فیلیپ پتیت، نوئل کرول و جاناتان رزنباوم به گفت‌وگو نشسته است. مجله فلسفه های جهانی که توسط انتشارات دانشگاه ایندیانا منتشر می شود، در سال ۲۰۲۲ از مفتونی دعوت کرد مقاله ای بنویسد و تأثیرات جهانی کارهای فلسفی خود را به تصویر بکشد .در این مقاله، او به مرور فعالیت‌های علمی و هنری خود، از جمله ارتباط فلسفه و هنر در آثارش پرداخته است. این مقاله با عنوان احیای سنت ایرانی: هنر و فلسفه بر بال خیال در شماره زمستان ۲۰۲۲ این مجله منتشر شده است.در ادامه با او درباره اینکه فیلسوفان مسلمان چگونه خیال را فهمیده‌اند، این مفهوم چه جایگاهی در زندگی و ادراک انسان دارد و چه نسبتی میان خیال، هنر و حقیقت وجود دارد، گفت‌وگو کرده‌ایم که حاصل آن را از نظر می گذرانید:

در فلسفه اسلامی، خیال و وهم چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟ با توجه به اینکه مرز میان خیال و وهم همیشه روشن نیست، چه معیاری برای تشخیص خیال خلاق از وهمی که می‌تواند به خطای شناختی منجر شود، در اختیار داریم؟ …