بازار
یکی از سنت‌هایی که به نظر می‌رسد امروز بیش از گذشته نیازمند چنین بازاندیشی خردمندانه‌ای است، رسم شکستن مهر مراجع تقلید و عالمان بزرگ دینی پس از رحلت آنان است؛ رسمی که گاه در حضور جمعی از نزدیکان، شاگردان و معتمدان انجام می‌گیرد و با شکستن مهر، پایان امکان استفاده از آن اعلام میشود.
بی‌تردید این رفتار در گذشته بی‌فلسفه نبوده و نمی‌توان بدون شناخت زمینه‌های تاریخی، درباره آن داوری کرد. اما پرسش اساسی آن است که آیا فلسفه‌ای که روزگاری شکستن مهر را توجیه می‌کرد، همچنان به همان صورت پابرجاست؟ و مهم‌تر آنکه آیا در روزگار کنونی، برای دستیابی به همان مقصود، راهی شایسته‌تر، مطمئن‌تر و سازگارتر با ضرورت حفظ میراث تاریخی وجود ندارد؟
به باور نگارنده، پاسخ این پرسش نه‌تنها مثبت است، بلکه ضرورت بازنگری در این سنت، امروز به مسئولیتی فرهنگی و تاریخی تبدیل شده است.
از مرجعیت دینی تا مرجعیت اجتماعی و قضایی
برای شناخت فلسفه شکستن مهر، باید به روزگارانی بازگردیم که عالمان دین، افزون بر هدایت معنوی و پاسخگویی به مسائل شرعی، در زندگی اجتماعی مردم نیز نقشی گسترده و گاه تعیین‌کننده داشتند.
در بسیاری از شهرهای ایران و عراق و دیگر سرزمین‌های اسلامی، پیش از گسترش نظام قضایی و اداری جدید، مردم برای حل اختلافات، رسیدگی به دعاوی، تنظیم مصالحه‌نامه‌ها، تأیید معاملات، گواهی بر اسناد و داوری در منازعات به عالمان مورد اعتماد خویش مراجعه می‌کردند.
در چنین فضایی، مهر یک عالم دینی صرفاً وسیله‌ای برای تأیید نامه‌ها نبود؛ بلکه نشانی از اعتبار، اعتماد و گاه پشتوانه‌ای برای اثبات حقوق اشخاص به شمار می‌رفت.
چه‌بسا سندی که مهر عالمی برجسته بر آن نقش بسته بود، در نگاه مردم از اعتباری برخوردار می‌شد که بسیاری از نوشته‌های عادی فاقد آن بودند.
در نتیجه، مهر عالم با شخصیت علمی، عدالت، امانت‌داری و جایگاه اجتماعی او پیوند می‌یافت. …
