سوگی که نوبتش نمی‌رسد

آیا می‌شود برای فقدانی سوگواری کرد که هنوز تمام نشده است؟ این روزها باز حرف از دور تازه‌ای از جنگ است و بسیاری از ما، پیش از آنکه برای فقدان‌های دو جنگ قبلی سوگواری کرده باشیم، دوباره به حالت آماده‌باش رفته‌ایم. بیشتر آنچه درباره حال این روزها نوشته می‌شود، درباره اضطراب است. اما به گمانم زیر این اضطراب، چیز دیگری هم هست: سوگی که نوبتش نمی‌رسد.

«فروید» سوگواری را «کار» می‌نامد: ذهن فقدان را یک‌باره نمی‌پذیرد؛ تکه‌تکه می‌پذیرد. این کار زمان می‌خواهد و کمی زمینِ سفت زیر پا. آیین‌های ما این را خوب می‌دانستند. سوم، هفتم، چهلم و سالگرد، تقویمِ یک «بعد» هستند. اما اگر پیش از چهلم، ضربه بعدی برسد، این تقویم چه می‌شود؟

رئیس بیمارستان روان‌پزشکی «روزبه» چند روز پیش در گفت‌وگو با «پیام ما» گفت مشکلات سلامت روان اغلب پس از فروکش‌کردن بحران شدیدتر می‌شوند. شاید یک دلیلش همین باشد: وقتی خطر در جریان است، اول باید زنده ماند؛ سوگ می‌تواند صبر کند. فقدان‌ها روی هم انبار می‌شوند و در اولین مکث سر برمی‌آورند. اما وقتی خطر دوباره در راه است، این مکث هم آن «بعد» نیست.

این سوگِ معطل معمولاً شبیه سوگ نیست. در سطح فردی، کمتر به شکل اشک بروز می‌کند و بیشتر به شکل خستگی، بی‌حسی و کم‌حوصلگی. در سطح جمعی هم نشانه‌هایی دارد که ممکن است آنها را به سوگ ربط ندهیم: کم‌شدن تحمل در خیابان … …