[سیدحسام فروزان] از آدم‌برفی تا خانوم والده؛ «داستان سقوط»

اما آنچه در این سنت اهمیت داشت، صرفاً پوشیدن لباس زنانه و تقلید حرکات و رفتار زنان نبود؛ زن‌پوشی بخشی از قراردادهای نمایشی زمانه بود که در خدمت روایت، تیپ‌سازی و گاه خلق موقعیت‌های طنز قرار می‌گرفت. مسأله از جایی آغاز می‌شود که این تمهید، به‌جای آنکه ابزاری برای ساختن موقعیت باشد، به خود موقعیت تبدیل می‌شود؛ یعنی فیلمساز به‌جای خلق کمدی، صرفاً به ظاهر بازیگر و شوخی‌های برآمده از آن متوسل می‌شود.

در سینمای پس از انقلاب، «آدم‌برفی» داوود میرباقری یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های زن‌پوشی بود؛ هرچند نخستین تجربه این شیوه در سینمای ایران محسوب نمی‌شود. پیش از آن نیز نمونه‌هایی وجود داشت، (مثل فیلم «دستفروش» مخملباف) اما «آدم‌برفی» بود که این شگرد را به مرکز توجه عمومی آورد.

اکبر عبدی در نقش عباس، مردی که برای رسیدن به هدفش ناچار می‌شود هویت زنانه‌ای برای خود بسازد، اجرایی به‌یادماندنی ارائه کرد. اینجا زن‌پوشی از دل ضرورت داستان بیرون می‌آمد و با موقعیت شخصیت پیوند داشت. عباس برای عبور از موانع پیش رویش لباس عوض می‌کرد و همین تغییر، تناقض‌ها و موقعیت‌های کمیک داستان را شکل می‌داد.

اهمیت بازی عبدی نیز فقط در گریم و تغییر ظاهرش خلاصه نمی‌شد. او توانایی کم‌نظیرش در ساختن شخصیت و استفاده از بدن، نگاه و حرکات را به کار می‌گرفت تا نقشی باورپذیر خلق کند. «آدم‌برفی» با وجود تمام حاشیه‌ها و توقیف چندسال‌هاش، نشان داد که زن‌پوشی، اگر در خدمت قصه و شخصیت باشد، می‌تواند به یک امکان نمایشی مؤثر تبدیل شود؛ امکانی که حتی ظرفیت ایجاد تناقض و نقد اجتماعی را هم دارد.

سال‌ها بعد، محسن تنابنده در سریال «شاهگوش» و اکبر عبدی در فیلم‌هایی چون «خوابم می‌آد» بار دیگر از این امکان استفاده کردند. اما به‌تدریج، آنچه زمانی یک تمهید داستانی بود، در بخشی از کمدی‌های عامه‌پسند به فرمولی آماده برای خنداندن تماشاگر تبدیل شد. کافی بود بازیگری مرد را با لباس و گریم زنانه مقابل دوربین بگذارند؛ باقی ماجرا، ظاهراً، قرار بود خودبه‌خود خنده‌دار باشد.

این تغییر را باید در نسبت با وضعیت تولید کمدی در سینمای ایران هم دید. وقتی فیلمنامه از شخصیت‌پردازی و موقعیت‌سازی دقیق تهی می‌شود، فیلمساز به سراغ میان‌بُرهایی می‌رود که بتوانند در تیزر، پوستر یا چند صحنه کوتاه توجه مخاطب را جلب کنند. …