جریان‌های ضددین در ایران که ریشه در فعالیت‌های فراماسونری و برخی انجمن‌های به‌ظاهر علمی دوران قاجار و پهلوی داشتند، کلیت اعتقادات مذهبی را هدف قرار داده بودند و این تقابل در دوران پهلوی دو چهره متفاوت به خود گرفت.

زن مو بور، گرچه بی‌نمک و نازیبا، باز بر زن مو مشکی برتری می‌یابد. کالایی که استعمارگر تولید می‌کند، یا قولی که او می‌دهد، با اعتماد بیشتری روبرو می‌گردد. آداب و رسوم و لباس و غذا و معماری استعمارگر، حتی اگر با محیط سازگار نباشد، باز به‌شدت تقلید می‌شود و حد نهایی این‌تقلید، نزد جسورترین افراد، زناشویی …

زندگی و مرگ میرزایعقوب، روایتگر تضاد عمیق میان عقیده ظاهری و باور باطنی است.