در روزهایی که فشارهای اقتصادی و تهدیدهای نظامی واشنگتن علیه تهران وارد مرحله تازهای شده، رفتوآمد مقامهای منطقهای به ایران افزایش یافته است؛ رفتوآمدهایی که بیش از آنکه تشریفاتی باشد، نشانه تلاش کشورهای منطقه برای جلوگیری از تبدیل تنش تهران و واشنگتن به بحرانی فراگیر است. آغاز رسمی «عملیات طرد اقتصادی» آمریکا از روز دوشنبه بار دیگر این پرسش را برجسته کرده که آیا دیپلماسی منطقهای میتواند، راهی برای خروج از بنبست موجود پیدا کند یا نه؟
در همین فضای پرتنش، سفر دو مقام ارشد پاکستانی، عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان و سیدمحسن نقوی وزیر کشور پاکستان به تهران اهمیت ویژهای پیدا کرد. آنان در جریان این سفر با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی دیدار کردند؛ دیدارهایی که طرفین آن را مثبت ارزیابی کردند. نقوی پس از این مذاکرات در پیامی اعلام کرد که «پیشرفت قابلتوجهی» حاصل شده و نشستها با نتیجهای بسیار مثبت پایان یافته است. همین ادبیات کافی بود تا گمانهزنیها درباره پیام اصلی سفر هیأت پاکستانی افزایش یابد؛ بهویژه آنکه برخی گزارشها از احتمال انتقال پیامی از سوی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا توسط عاصم منیر به تهران حکایت داشتند.
پیشنهاد واشنگتن
براساس گزارشهای منتشرشده، پیشنهاد احتمالی آمریکا این بوده که در ازای بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات نیروهای نیابتی ایران، محاصره و تحریمهای علیه تهران لغو شود. اگر چنین پیشنهادی واقعاً روی میز باشد، میتواند یکی از مهمترین تلاشها برای بازگرداندن تهران و واشنگتن به مسیر تفاهم باشد؛ مسیری که هنوز جزئیات آن بهصورت رسمی منتشر نشده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که مذاکرات فنی میان ایران و آمریکا همچنان ادامه دارد. در چنین شرایطی سفر مقامهای پاکستانی میتواند بخشی از یک تلاش گستردهتر برای احیای «تفاهم اسلامآباد» باشد؛ توافقی که در ۲۸ خرداد میان مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ به امضا رسید و اکنون امکان احیای آن بار دیگر مطرح شده است. این تفاهم در صورت اجرا، میتوانست مجموعهای از تحولات مهم را رقم بزند: پایان جنگ، کاهش یا رفع محاصره دریایی، عادی شدن کشتیرانی، فراهم شدن امکان صادرات نفت و پتروشیمی، دسترسی ایران به بخشی از داراییهای مسدود شده، توقف تحریمهای جدید و در مقابل، تعهد تهران به حرکت نکردن به سمت تسلیحات هستهای. به همین دلیل برخی ناظران معتقدند، اجرای چنین توافقی میتوانست از نظر پیامدهای راهبردی حتی از برخی توافقهای مهم گذشته مانند قطعنامه ۵۹۸ برجام و توافق ایران و عربستان نیز اثرگذارتر باشد.
هرمز؛ گره اصلی مذاکرات
اما درست در زمانی که رایزنیهای پاکستان در تهران ادامه داشت مسقط نیز وارد میدان شد. بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان با دستورکاری مشخص به تهران آمد: تنگه هرمز.
عمان که طی سالهای گذشته یکی از مهمترین کانالهای ارتباطی میان ایران و غرب بوده اکنون تلاش میکند برای بازگشت کشتیرانی امن به این آبراه حیاتی راهی عملی پیدا کند. البوسعیدی ابراز امیدواری کرد تهران و مسقط بتوانند به زودی درباره ایجاد یک کریدور موقت و ترتیبات عملی برای از سرگیری کشتیرانی ایمن خبر دهند. پس از دیدار وزیران خارجه دو کشور، تهران و مسقط در بیانیهای مشترک بر ضرورت از سرگیری دریانوردی ایمن در تنگه هرمز تأکید کردند و ایجاد یک کریدور دریایی موقت همچنین اجرای پروژه پاکسازی تنگه از مینها را مورد بررسی قرار دادند. این تحولات در شرایطی رخ داد که دونالد ترامپ در روزهای اخیر، عمان را نیز به بمباران تهدید کرده بود و همزمان مقامهای آمریکایی مدعی بودند، کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارند و مینهای احتمالی پاکسازی یا منفجر شدهاند.
تنگه هنوز بسته است
تهران اما روایت متفاوتی دارد؛ کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، تأکید کرده که تفاهم تهران و مسقط بهمعنای بازگشایی تنگه هرمز نیست. او درباره ادعای مینزدایی نیز گفت هیچکس جز ایران از محل مینها اطلاع ندارد و این ادعاها قابل تأیید نیست. غریبآبادی همچنین جزئیات مهمی از ترتیبات موقت عبور کشتیها ارائه کرد. براساس توضیحات او، مسیر ورودی به خلیج فارس از آبهای ایران و مسیر خروجی از آبهای سرزمینی عمان خواهد بود؛ درحالی که هر دو مسیر از آبهای ایران عبور میکنند. این مسیر موقت در مجموع حدود ۷ مایل عرض خواهد داشت و بهنوعی مانند یک اتوبان رفتوبرگشتی دریایی عمل میکند. اما این طرح، راهحلی دائمی نیست. تهران و مسقط قرار است طی ۳۰ تا ۶۰ روز درباره مسیر دائمی جدید مذاکره کنند تا جایگزین الگوی ترافیک دریایی پیشین شود. مهمتر اینکه از نگاه ایران، تنگه از لحاظ نظامی همچنان بسته است و براساس تفاهم فعلی، تنها کشتیهای تجاری اجازه عبور خواهند داشت و شناورهای نظامی نمیتوانند از آن عبور کنند. سردار محبی، سخنگوی سپاه، نیز موضعی مشابه اما با دریچهای دیپلماتیکتر مطرح کرد: اگر آمریکا کارشکنی را کنار بگذارد و به تفاهم بازگردد امکان بازگشایی تنگه در چارچوب توافق ایران و عمان وجود خواهد داشت.
وزیر امور خارجه قطر در راه تهران
روند رایزنیها ظاهراً به همینجا ختم نمیشود. وزیر امور خارجه قطر نیز در مسیر سفر به تهران قرار دارد؛ سفری که علاوه بر مسائل مربوط به تنش ایران و آمریکا، موضوع مهم دیگری را نیز دربر میگیرد: وضعیت خلبانهای ایرانی در قطر، ورود دوحه به این روند نشان میدهد که کشورهای منطقه تلاش میکنند پیش از آنکه فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا به مرحلهای برگشتناپذیر برسد، کانالهای ارتباطی میان تهران و واشنگتن را فعال نگه دارند.
موضع تازه ترامپ
با این حال در سوی دیگر، لحن ترامپ همچنان تهدیدآمیز است. او در گفتوگو با الجزیره گفت برای مذاکره با ایران «عجلهای ندارد» و مدعی شد هم اقدامات اقتصادی و هم نظامی علیه تهران مؤثر بودهاند. ترامپ همچنین با اشاره به ونزوئلا گفت، آمریکا در آنجا پیروز شده و به زودی در ایران نیز به «پیروزی بزرگی» دست خواهد یافت.
دیپلماسی در برابر فشار
در نهایت، سرنوشت این تلاشها تا حد زیادی به دو بند کلیدی تفاهم اسلامآباد بازمیگردد؛ بند نخست درباره پایان جنگ در همه جبههها و بند پنجم درباره مدیریت تنگه هرمز است. تهران و واشنگتن درباره هر دو موضوع دیدگاههای متفاوتی دارند و هنوز مشخص نیست آیا طرفین برای اصلاح یا بهروزرسانی تفاهم حاضر به انعطاف خواهند بود یا خیر. تجربه هفتههای اخیر نیز نشان داده که افزایش فشار الزاماً بهمعنای افزایش بازدارندگی نیست. اگر تهران فشارهای آمریکا را تهدیدی علیه بقای کشور یا نظام تلقی کند، فشار بیشتر ممکن است بهجای عقبنشینی، انگیزه مقاومت و تشدید درگیری را افزایش دهد. به همین دلیل آنچه اکنون در تهران، مسقط، اسلامآباد و دوحه جریان دارد صرفاً رفتوآمد چند مقام دیپلماتیک نیست؛ تلاشی است برای پیدا کردن نقطهای که در آن قدرت نظامی و فشار اقتصادی، جای خود را به مذاکره بدهند. تنگه هرمز در این میان به گره اصلی تبدیل شده است؛ گرهای که باز شدن آن میتواند نهتنها مسیر کشتیها بلکه مسیر گفتوگو میان تهران و واشنگتن را نیز دوباره باز کند تا رایزنیها بر سر پرونده هستهای نیز آغاز شود.
