سیمان؛ صنعتی که جنگ هم نتوانست ریسک انرژی را کنار بزند

در بخش تحلیل صنعت، به بررسی صنعت سیمان در بازار جهانی و بازار سرمایه ایران پرداخته‌ایم؛ صنعتی که همزمان با تغییرات تقاضای جهانی، تحولات بازار مسکن و زیرساخت، قیمت انرژی و شرایط ژئوپلیتیک، با فرصت ها و چالش های متفاوتی روبه رو است.

  سیمان در بازار جهانی

اگر از تصویر کلی صنعت سیمان در جهان شروع کنیم، یک نکته قابل توجه این است که در سال های اخیر، حجم تولید جهانی سیمان کاهش پیدا کرده، اما ارزش بازار همچنان چشم انداز رو به رشدی دارد. تولید جهانی سیمان از حدود ۴ میلیارد تن در سال ۲۰۲۴ به حدود ۳.۸۷ میلیارد تن در سال ۲۰۲۵ رسیده است. در مقابل، ارزش بازار سیمان در سال های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ حدود ۴۲۰ میلیارد دلار برآورد شده و پیش بینی ها نشان می دهد این بازار در سال های آینده با نرخ رشد مرکب سالانه حدود ۴.۷۵ درصد رشد کند.

کاهش حجم تولید جهانی تا حد زیادی تحت تاثیر افت تقاضا در بازارهای بزرگی مانند چین بوده است؛ موضوعی که در ادامه به آن خواهیم پرداخت. با این حال، توسعه زیرساخت ها و شهرنشینی در اقتصادهای نوظهور همچنان می تواند به عنوان یکی از محرک های اصلی رشد بازار سیمان عمل کند.

البته چشم انداز این صنعت تا حد زیادی به شرایط اقتصاد جهانی نیز وابسته است؛ به ویژه مسیر تورم، وضعیت اشتغال و سیاست بانک های مرکزی. اینکه در سال های آینده اقتصادهای بزرگ وارد دوره ای از سیاست های پولی انبساطی شوند یا تنش های ژئوپلیتیک، جنگ و حواشی مرتبط با تنگه هرمز، اجرای سیاست های انبساطی پولی یا مالی را به تاخیر بیندازد و حتی زمینه را برای سیاست های انقباضی فراهم کند، می تواند بر مسیر تقاضا و ارزش بازار سیمان اثرگذار باشد.   چین؛ از موتور رشد تولید تا افت تقاضا

اگر بخواهیم روند تولید سیمان در جهان را بررسی کنیم، چین یکی از مهم ترین کشورهایی است که باید مورد توجه قرار گیرد. تولید سیمان چین از ۵۸۳ میلیون تن در سال ۲۰۰۰ به حدود ۱.۸۸ میلیارد تن در سال ۲۰۱۰ رسید و این روند تا سال ۲۰۱۴ ادامه پیدا کرد؛ به طوری که تولید سیمان این کشور در سال ۲۰۱۴ به حدود ۲.۵ میلیارد تن رسید و بالاترین سطح ثبت شده در داده های مورد بررسی را تجربه کرد. این رشد سریع همزمان با توسعه زیرساخت ها، شهرنشینی و افزایش سرمایه گذاری در بخش ساخت و ساز چین اتفاق افتاد. حتی در برخی سال ها، رشد سالانه تولید سیمان چین به ۱۵ تا ۱۷ درصد رسید.

اما از سال ۲۰۱۴ روند تولید تغییر کرد. تولید سیمان چین در سال ۲۰۱۵ برای نخستین بار کاهش یافت و از سال ۲۰۲۱ این روند نزولی شدت بیشتری گرفت. تولید این کشور از حدود ۲.۵ میلیارد تن در سال ۲۰۲۱ به ۱.۹ میلیارد تن در سال ۲۰۲۴ رسید؛ یعنی حدود ۲۴ درصد کاهش.

این روند نزولی همچنان ادامه داشته و برای سال ۲۰۲۶ نیز کاهش حدود ۰.۵ درصدی تولید سیمان چین پیش بینی شده است. در مقابل، تولید جهانی سیمان از حدود ۱.۶ میلیارد تن در سال ۲۰۰۰ به حدود ۴.۲۵ میلیارد تن در سال ۲۰۱۹ رسید و پس از آن در محدوده ۴ میلیارد تن نوسان کرده است. برای سال ۲۰۲۶ نیز تولید جهانی سیمان حدود ۳.۹ میلیارد تن پیش بینی شده است. 

قرار دادن این دو روند در کنار یکدیگر نشان می دهد چین از یک دوره رشد سریع و توسعه محور وارد دوره ای از کاهش تقاضا شده است؛ روندی که می توان آن را تا حد زیادی به تضعیف ساخت و ساز و کاهش تقاضای بخش مسکن در این کشور مرتبط دانست. این موضوع یکی از متغیرهای مهم برای بررسی چشم انداز بازار کامودیتی ها نیز محسوب می شود.   بزرگ ترین تولیدکنندگان سیمان جهان

در میان بزرگ ترین تولیدکنندگان سیمان جهان، چین با فاصله قابل توجهی از سایر کشورها در رتبه نخست قرار دارد. پس از چین، هند با تولید حدود ۴۷۰ میلیون تن در رتبه دوم قرار گرفته است. بنابراین بخش قابل توجهی از تولید جهانی سیمان در دو کشور چین و هند متمرکز است.

ایران نیز با تولید حدود ۶۷ میلیون تن در رتبه ششم جهان قرار دارد و میزان تولید آن تقریبا در سطح برزیل است. یکی از نکات مهم درباره ایران، پایین بودن هزینه تولید سیمان در مقایسه با بسیاری از بازارهای منطقه ای است. هزینه تولید سیمان در ایران حدود ۳۰ تا ۳۲ دلار به ازای هر تن برآورد می شود که در مقایسه با قیمت های منطقه ای، رقم پایینی محسوب می شود.

یکی از عوامل موثر در این تفاوت هزینه، تفاوت در الزامات زیست محیطی و هزینه های مرتبط با انتشار کربن است. در بسیاری از بازارهای جهانی، مالیات کربن و الزامات زیست محیطی بخشی از هزینه تولید را تشکیل می دهند، در حالی که این هزینه ها در ایران به شکل مشابه وجود ندارند. در نتیجه، هزینه نهایی تولید پایین تر بوده و این موضوع می تواند به افزایش تولید و عرضه و در نهایت پایین تر بودن قیمت سیمان ایران منجر شود.   صادرات سیمان؛ مزیت با فاصله جغرافیایی

در بخش صادرات، برخلاف بسیاری از کالاها، نزدیکی جغرافیایی اهمیت زیادی دارد و بر رقابت پذیری شرکت ها اثر می گذارد. به همین دلیل، آسیا، خاورمیانه و آفریقا مهم ترین بازارهای صادراتی سیمان محسوب می شوند. چین با صادرات سالانه حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون تن در صدر صادرکنندگان قرار دارد و پس از آن ترکیه، مصر و ویتنام قرار گرفته اند. ایران نیز بیش از ۱۰ میلیون تن سیمان صادر می کند؛ اما تحریم ها، هزینه حمل و نقل و دسترسی محدودتر به بازارهای بین المللی باعث شده سهم ایران از تجارت جهانی پایین تر از برخی صادرکنندگان بزرگ باشد.

بنابراین، برای ایران همچنان بازار کشورهای همسایه و منطقه مهم ترین فرصت صادراتی محسوب می شود؛ زیرا فاصله جغرافیایی کمتر و هزینه حمل پایین تر، مزیت رقابتی بیشتری برای شرکت های ایرانی ایجاد می کند.   ساختار هزینه صنعت سیمان

ساختار هزینه صنعت سیمان را می توان در سه بخش اصلی بررسی کرد: مواد اولیه، انرژی و سرمایه گذاری.

سنگ آهک و سایر مواد اولیه حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد هزینه تولید را تشکیل می دهند. سهم حرارت یا سوخت نیز حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد است و برق حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از هزینه تولید را به خود اختصاص می دهد.

هزینه های مربوط به انتشار کربن و مالیات CO₂ نیز در بسیاری از بازارهای جهانی بخشی از ساختار هزینه صنعت هستند؛ هزینه ای که همان طور که اشاره شد، در ایران در حال حاضر به شکل مشابه مطرح نیست. با این حال، در ایران انرژی و برق در مقایسه با بسیاری از عوامل هزینه اهمیت بیشتری پیدا کرده اند؛ چرا که قطعی برق و محدودیت گاز می تواند مستقیما میزان فعالیت کارخانه ها و در نتیجه حجم تولید شرکت ها را کاهش دهد. اثر این موضوع را می توان در آمار تولید تیرماه و همچنین عملکرد شرکت های سیمانی در ماه های گرم سال مشاهده کرد.   صنعت سیمان ایران؛ میان ریسک های جنگ و انرژی

با ورود به بازار ایران، یکی از موضوعات مهم، بررسی اثر تنش های ژئوپلیتیک و جنگ بر صنعت سیمان است. صنعت سیمان هم به انرژی وابسته است و هم در بخش صادرات به شرایط سیاسی و تجاری کشورهای مقصد وابستگی دارد. بنابراین، تغییرات ژئوپلیتیک می تواند مستقیما بر هزینه تولید، صادرات و سودآوری شرکت ها اثر بگذارد.

البته این ریسک برای تمام شرکت ها یکسان نیست. شرکت های صادرات محور و شرکت هایی که تمرکز بیشتری بر بازار داخلی دارند، می توانند واکنش متفاوتی نسبت به شوک های سیاسی و اقتصادی داشته باشند.

تصویر کلی صنعت سیمان ایران

صنعت سیمان ایران با بیش از ۷۰ کارخانه و ظرفیت اسمی حدود ۹۰ میلیون تن در سال، یکی از صنایع بزرگ و استراتژیک کشور محسوب می شود. ارزش بازار این صنعت حدود ۴.۷۴ میلیارد دلار برآورد شده و تولید واقعی سیمان در سال ۱۴۰۴ به حدود ۶۵ میلیون تن رسیده است. 

تولید کلینکر نیز با رشد حدود ۳ درصدی به ۷۵ میلیون تن افزایش پیدا کرده است.

با وجود این ظرفیت، صنعت سیمان با محدودیت هایی نیز مواجه است که مهم ترین آنها ناترازی برق و گاز است. در کنار آن، رکود بازار مسکن و کاهش ساخت و ساز نیز طی سال های گذشته بر تقاضای داخلی فشار وارد کرده است. با این حال، بازسازی زیرساخت ها و مسکن در مناطق آسیب دیده پس از جنگ می تواند در صورت فراهم شدن شرایط، به تقویت تقاضای داخلی سیمان کمک کند؛ هرچند تحقق این فرصت همچنان به توان صنعت در مدیریت محدودیت های برق و گاز وابسته است.

در طرف مقابل، بازارهای صادراتی منطقه همچنان یک فرصت مهم محسوب می شوند. ایران سالانه حدود ۱۲ میلیون تن سیمان صادر می کند که بخش عمده آن به عراق و افغانستان اختصاص دارد. بنابراین، در شرایط فعلی، صادرات و استفاده بهتر از ظرفیت موجود می تواند نقش مهمی در حفظ و بهبود سودآوری شرکت های سیمانی داشته باشد؛ موضوعی که البته به میزان ثبات سیاسی و امنیتی در منطقه نیز وابسته است.   سیمانی ها در بازار سرمایه ایران

در بازار سرمایه ایران، بیش از ۳۰ شرکت سیمانی حضور دارند.

از نظر ارزش بازار، سآبیک با حدود ۲۱.۷۴ همت در صدر قرار دارد و پس از آن ستران با ۲۰.۸۹ همت و ساروم با ۲۰.۵۳ همت قرار گرفته اند.

اما اگر شرکت ها را از منظر P/E TTM بررسی کنیم، تصویر متفاوتی به دست می آید. سهگمت با P/E حدود ۴.۹ واحد، پایین ترین نسبت را دارد و پس از آن سصوفی، سخوز، سکرما و ساروم با P/E حدود ۵ قرار گرفته اند. در طرف مقابل، سدشت و سصفها با P/E بالاتری معامله می شوند.

نکته مهم این است که پس از بسته بودن حدود دو ماهه بازار سرمایه و نبود معاملات، نسبت P/E برخی از این نمادها به سطوح بسیار پایینی رسیده بود. با بازگشایی بازار و گذشت زمان، قیمت ها تعدیل شدند و وضعیت ارزش گذاری شرکت ها تغییر کرد. در همین مدت، شاخص صنعت سیمان نیز تا حدود ۷۷ درصد رشد کرده است.   افت تولید سیمانی ها در تیرماه

در بررسی روند تولید ۱۰ نماد برتر بازار سرمایه از منظر ارزش بازار، بالاترین میزان تولید در آبان ۱۴۰۴ با حدود ۳.۲۲ میلیون تن ثبت شده است. در مقابل، تولید این ۱۰ شرکت در تیر ۱۴۰۵ به حدود ۱.۹۱ میلیون تن رسید که کمترین میزان تولید در دوره مورد بررسی است.

این رقم نسبت به خرداد ۱۴۰۵ حدود ۲۴ درصد کاهش داشته و نسبت به تیرماه سال گذشته نیز حدود ۵.۶ درصد پایین تر بوده است. نکته مهمی که در نمودار نیز مشخص است، کاهش تولید در ماه های گرم سال است؛ اتفاقی که ارتباط مستقیم تولید سیمان با ناترازی انرژی و محدودیت برق را نشان می دهد.   رشد ۶.۱ درصدی تولید در بهار

در نمودار بعدی، تولید بهار ۱۴۰۵ با بهار ۱۴۰۴ مقایسه شده است. مجموع تولید این ۱۰ شرکت از حدود ۷.۶۲ میلیون تن به ۸.۰۸ میلیون تن رسیده؛ یعنی ۶.۱ درصد رشد.

البته این رشد میان شرکت ها یکسان نبوده است. ساوه با رشد حدود ۹۱ درصدی بیشترین افزایش تولید را ثبت کرده و پس از آن سمازن با ۲۰ درصد و ستران با ۷.۶ درصد قرار دارند. در طرف مقابل، سهرمز با افت حدود ۲۵ درصدی بیشترین کاهش تولید را داشته و پس از آن سآبیک و سصوفی قرار گرفته اند.

بنابراین، رشد ۶.۱ درصدی کل گروه را نمی توان یک رشد فراگیر دانست و بخش قابل توجهی از این افزایش تحت تاثیر عملکرد بسیار مثبت ساوه قرار گرفته است.   تولید تیرماه در مقایسه با میانگین

بررسی تولید تیرماه در مقایسه با میانگین ۳، ۶ و ۱۲ ماه گذشته، تصویر متفاوتی ارائه می دهد. تولید ۱۰ شرکت در تیرماه حدود ۱.۹۱ میلیون تن بوده، در حالی که میانگین تولید ماهانه آنها در دوره های سه ماهه، شش ماهه و ۱۲ ماهه حدود ۲.۶ میلیون تن بوده است.

به این ترتیب، تولید تیرماه حدود ۲۶ تا ۲۸ درصد پایین تر از میانگین های مورد بررسی قرار گرفته است. بنابراین، افت تیرماه تنها یک کاهش نسبت به خرداد نیست؛ بلکه تولید در این ماه به شکل معناداری پایین تر از روند معمول سال قرار گرفته است. در تیرماه سال گذشته نیز کاهش محسوس تولید مشاهده می شد که می توان آن را تا حد زیادی به ناترازی انرژی نسبت داد. در میان شرکت ها، سدشت بیشترین فاصله را از میانگین تولید داشته و سصوفی کمترین فاصله را ثبت کرده است.   سودآوری؛ تصویر مثبت در بهار ۱۴۰۵

اگر از تولید به سراغ سودآوری برویم، تصویر بهار ۱۴۰۵ عمدتا مثبت است. در مقایسه سود بهار ۱۴۰۵ با بهار ۱۴۰۴، تمامی شرکت های مورد بررسی رشد سود داشته اند؛ هرچند شدت این رشد میان شرکت ها متفاوت بوده است. در این میان، سباقر با رشد حدود ۳۴۵ درصدی بیشترین افزایش سود خالص را ثبت کرده است. پس از آن نیز سرود و سدشت با بیش از ۱۲۰ درصد رشد قرار دارند.

بنابراین، در مجموع، بهار ۱۴۰۵ برای بخش قابل توجهی از شرکت های سیمانی از نظر سودآوری، دوره ای مثبت بوده است.   مقایسه سود با میانگین سال گذشته

اگر سود بهار ۱۴۰۵ را با میانگین فصلی سال ۱۴۰۴ مقایسه کنیم، باز هم تصویر عمدتا مثبتی به دست می آید.

سمازن با رشد حدود ۹۱ درصدی بیشترین فاصله مثبت از میانگین فصلی سال گذشته را ثبت کرده و پس از آن سرود با حدود ۷۲ درصد قرار دارد. در مقابل، ستران، سهرمز و سدشت در بهار ۱۴۰۵ سودی پایین تر از میانگین فصلی سال ۱۴۰۴ داشته اند. این تفاوت عملکرد تا حدی به صادرات محور بودن یا نبودن شرکت ها بازمی گردد؛ به ویژه آنکه شرکت های صادرات محور در اواخر زمستان و بهار، تحت تاثیر تنش های جنگی عملکرد ضعیف تری داشتند. با این حال، در مجموع، سودآوری صنعت در بهار ۱۴۰۵ نسبت به بهار ۱۴۰۴ رشد محسوسی داشته است.   رشد ۳۶ درصدی سود صنعت

اگر روند سود کل صنعت را از بهار سال گذشته تا بهار امسال بررسی کنیم، سودآوری صنعت حدود ۳۶ درصد افزایش داشته است. 

اما در اینجا یک نکته مهم وجود دارد. برای اینکه مشخص شود این رشد سود تا چه حد واقعی بوده، بهتر است سود دلاری شرکت ها نیز بررسی شود؛ زیرا در شرایط تورمی، افزایش سود اسمی لزوما به معنای بهبود واقعی عملکرد نیست. در بهار ۱۴۰۵، سود خالص این شرکت ها حدود ۱۶.۸ همت بوده، در حالی که در بهار ۱۴۰۴ این رقم حدود ۱۰.۲۵ همت بوده است.

بنابراین، برای قضاوت دقیق تر درباره عملکرد صنعت، باید بررسی کرد که شرکت ها صرفا توانسته اند اثر تورم و افزایش قیمت ها را پوشش دهند یا اینکه در کنار رشد اسمی، توانسته اند سودآوری واقعی خود را نیز افزایش دهند.   چشم انداز صنعت؛ تهدیدها و فرصت ها

برای دوره پس از جنگ می توان چند سناریو برای صنعت سیمان در نظر گرفت، اما در مجموع می توان گفت این صنعت همزمان با فرصت و تهدید مواجه است: از یک طرف، بازسازی زیرساخت ها و مسکن در مناطق آسیب دیده می تواند تقاضای داخلی سیمان را افزایش دهد. از طرف دیگر، محدودیت در تامین برق و گاز همچنان یکی از مهم ترین ریسک های تولید خواهد بود. علاوه بر این، تداوم بی ثباتی، تنش های منطقه ای و نااطمینانی سیاسی می تواند مدیریت هزینه، تولید و فروش سیمان را برای تولیدکنندگان دشوار کند.

در چنین شرایطی، شرکت های صادرات محور که طی سال های گذشته بازارهای خارجی خود را توسعه داده اند، می توانند موقعیت مناسب تری داشته باشند؛ از جمله ساوه، سفارس و سخوز.

در نهایت، اگر بخواهیم یک نکته اصلی از این تحلیل استخراج کنیم، این است که بهار ۱۴۰۵ برای صنعت سیمان با رشد تولید و بهبود سودآوری همراه بوده، اما افت شدید تولید در تیرماه نشان می دهد محدودیت های انرژی همچنان مهم ترین ریسک کوتاه مدت صنعت هستند.

در واقع، در مقطع فعلی، اثر ناترازی برق و گاز بر تولید شرکت های سیمانی می تواند حتی از اثر مستقیم جنگ و تنش های خاورمیانه نیز پررنگ تر باشد. در مجموع، صنعت سیمان ایران در نقطه ای قرار گرفته که از یک سو به دلیل ظرفیت تولید، بازارهای صادراتی منطقه و احتمال افزایش تقاضا برای بازسازی، فرصت هایی پیش روی آن قرار دارد و از سوی دیگر، محدودیت انرژی و ریسک های ژئوپلیتیک همچنان می توانند مانع استفاده کامل شرکت ها از این ظرفیت شوند.