سالها نام فهرج با عنوان «قدیمیترین مسجد ایران» همراه بوده است؛ تعبیری که به دلیل اختلاف نظر درباره تاریخ ساخت بنا، نمیتوان با قطعیت درباره آن سخن گفت. از همین رو، تعبیر دقیقتر و علمیتر آن است که مسجد جامع فهرج را یکی از کهنترین مساجد برجایمانده ایران و یکی از شواهد مهم برای شناخت معماری سدههای نخست اسلامی بدانیم.
اهمیت فهرج اما فقط در قدمت احتمالی آن خلاصه نمیشود. این مسجد، تصویری از دورهای را پیش روی ما میگذارد که معماری اسلامی در ایران هنوز به الگوهای شناختهشده دورههای بعدی نرسیده بود؛ دورهای که در آن، معماری تازهوارد با دانش ساختمانی و سنتهای دیرپای این سرزمین در حال شکلگیری و ترکیب بود. مسجدی که شبیه تصویر آشنای ما از مساجد ایران نیست
اگر تصویر ذهنی ما از مسجد تاریخی ایرانی، گنبدی فیروزهای، ایوانی بلند و سطوح پوشیده از کاشی باشد، فهرج در نگاه نخست شاید حتی ساده به نظر برسد، در اینجا خبری از گنبدخانههای عظیم و ایوانهای مرتفعی نیست که بعدها به عناصر شاخص معماری مذهبی ایران تبدیل شدند. ساختار بنا بر پایه حیاط، شبستان و رواقها شکل گرفته و همین سادگی، یکی از مهمترین ویژگیهای معماری آن به شمار میرود.
حیاط مرکزی، فضای اصلی سازماندهنده مسجد است و فضاهای سرپوشیده در اطراف آن قرار گرفتهاند؛ الگویی که برای مطالعه مراحل اولیه شکلگیری معماری مسجد در جهان اسلام اهمیت دارد، اما داستان فهرج فقط داستان یک نقشه معماری نیست. در جزئیات بنا میتوان نشانههایی از تداوم سنتهای معماری ایران را نیز دنبال کرد؛ عناصری که شباهتهایی با شیوههای ساخت و تزئین در دوره ساسانی دارند. …
