وابستگی به چت‌بات‌های هوش مصنوعی؛ زنگ خطر یا سبک زندگی جدید؟

تلفن همراه هنوز در دست است و گفت‌وگو ادامه دارد، آن طرفِ صفحه نه دوستی نشسته، نه مشاوری در اتاق انتظار است و نه عضوی از خانواده و فقط یک چت‌بات است که همیشه آنلاین به نظر می‌رسد، همراهی که هر وقت بخواهی جواب می‌دهد، هرچقدر بخواهی می‌شنود و هیچ‌وقت نمی‌گوید وقت ندارد، اما همین‌جا، یک سوال تازه متولد می‌شود که این همراهی تا کجا مفید است و از کجا می‌تواند به وابستگی تبدیل شود؟

تا همین چند سال پیش، اگر فردی می‌گفت ممکن است انسان برای درد دل، تصمیم‌گیری، مشورت یا حتی آرام شدن به یک ماشین مراجعه کند، شاید بیشتر شبیه داستان‌های علمی‌تخیلی به نظر می‌رسید، اما امروز کافی است تلفن همراه را برداریم، چند کلمه بنویسیم و چند ثانیه بعد، پاسخی دریافت کنیم که گاهی آن‌قدر شخصی و همدلانه به نظر می‌رسد که فراموش می‌کنیم طرف مقابل، انسان نیست.

چت‌بات‌های هوش مصنوعی حالا دیگر فقط ابزارهایی برای پاسخ دادن به سؤال‌های اطلاعاتی نیستند. آن‌ها وارد گفت‌وگوهای روزمره، آموزش، مشاوره، روابط شخصی و حتی لحظه‌های تنهایی انسان‌ها شده‌اند و برای بعضی کاربران، گفت‌وگو با یک چت‌بات به عادتی روزانه تبدیل شده و برای برخی دیگر، به فضایی برای گفتن حرف‌هایی بدل شده است که شاید نتوانند با افراد دیگری در میان بگذارند.

این نزدیکی تازه، فقط یک تحول فناورانه نیست و یک مسئله روان‌شناختی و اجتماعی هم هست. وقتی یک سیستم همیشه در دسترس است، خسته نمی‌شود، وسط حرف نمی‌پرد و به ظاهر کسی را قضاوت نمی‌کند، طبیعی است که گفت‌وگو با آن آسان و جذاب باشد، اما همین آسانی می‌تواند این سوال را ایجاد کند که مرز میان استفاده از فناوری و وابستگی به آن کجاست؟

امروز در کنار همه فرصت‌هایی که هوش مصنوعی برای آموزش، ارتباط و حل مسئله ایجاد کرده، یک پرسش جدی‌تر مطرح است که اگر ماشین‌ها روزبه‌روز بهتر یاد بگیرند چگونه با احساسات و نیازهای انسان پاسخ بدهند، آیا ممکن است خودِ انسان‌ها کم‌کم به این همراهی مصنوعی عادت کنند و اگر چنین اتفاقی بیفتد، نخستین چیزی که ممکن است تغییر کند، رابطه انسان با فناوری است یا رابطه انسان با خودش و دیگران؟

چت‌بات‌ها در خلوت انسان؛ از هم‌صحبتی تا وابستگی

ریحانه صادقی، روان‌شناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روان‌شناسی کشور با بیان اینکه ورود چت‌بات‌های هوش مصنوعی به زندگی روزمره فقط شیوه دریافت اطلاعات را تغییر نداده است و این فناوری آرام‌آرام وارد حوزه‌هایی شده که پیش‌تر به‌طور کامل انسانی تصور می‌شدند، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: امروز ممکن است فردی برای انتخاب رشته، حل اختلاف با یک دوست، نوشتن یک پیام عاطفی، تصمیم‌گیری درباره آینده یا حتی فهمیدن احساسات خودش با یک چت‌بات مشورت کند و این اتفاق، در کنار مزایای فناوری، پرسش مهمی درباره آینده استقلال فکری و عاطفی انسان ایجاد کرده است.

وی با بیان اینکه یکی از پیامدهای قابل توجه این روند، احتمال شکل‌گیری وابستگی تصمیم‌گیری است، می‌افزاید: وقتی فرد برای تصمیم‌های کوچک و بزرگ پاسخ آماده دریافت می‌کند، ممکن است به‌تدریج اعتمادش به قضاوت شخصی کاهش پیدا کند. خطر فقط در یک تصمیم اشتباه نیست و مسئله زمانی جدی می‌شود که فرد عادت کند پیش از آنکه خودش فکر کند، نظر ماشین را بپرسد. در چنین وضعیتی، هوش مصنوعی از یک ابزار تقویت‌کننده تفکر به‌نوعی عصای ذهنی تبدیل می‌شود که کاربر بدون آن احساس ناتوانی می‌کند.

روان‌شناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روان‌شناسی کشور تصریح می‌کند: در حوزه تربیت نیز این تغییر می‌تواند پیامدهای تازه‌ای داشته باشد و کودکی که از سن پایین به پاسخ فوری و توضیح آماده عادت می‌کند، ممکن است فرصت کمتری برای تجربه ابهام، آزمون و خطا و پیدا کردن پاسخ از مسیر جست‌وجوی شخصی داشته باشد و از طرف دیگر، اگر والدین و معلمان نیز هر مسئله‌ای را با یک پاسخ آماده از هوش مصنوعی حل کنند، ممکن است ناخواسته این پیام را منتقل کنند که ارزش یادگیری در رسیدن سریع به جواب است، نه در مسیری که فرد برای رسیدن به آن طی می‌کند. چت‌بات‌ها را در جایگاه ابزار نگه داریم

صادقی با بیان اینکه تغییر دیگری که نباید از آن غافل شد، تأثیر چت‌بات‌ها بر تحمل ناکامی و اختلاف است، ادامه می‌دهد: گفت‌وگو با هوش مصنوعی نسبت به رابطه انسانی قابل پیش‌بینی‌تر است، اما زندگی واقعی پر از مخالفت، سوءتفاهم، تأخیر، رد شدن و پاسخ‌هایی است که مطابق میل افراد نیستند. اگر فرد بخش زیادی از نیازهای ارتباطی خود را در محیطی تجربه کند که کنترل آن آسان است، رویارویی با پیچیدگی روابط واقعی ممکن است برایش دشوارتر شود و به همین دلیل، مسئله فقط چقدر با چت‌بات حرف می‌زنیم نیست، بلکه این است که این گفت‌وگو چه سهمی از تجربه ارتباطی ما را به خود اختصاص داده است.

وی با اشاره به اینکه البته همین فناوری می‌تواند فرصت‌های مثبتی نیز ایجاد کند، می‌گوید: دانش‌آموز خجالتی ممکن است با کمک هوش مصنوعی برای ارائه کلاسی تمرین کند، فردی که نمی‌تواند احساسش را بیان کند ممکن است ابتدا افکارش را در یک گفت‌وگوی مجازی مرتب کند و کاربری که در یادگیری یک موضوع مشکل دارد، توضیح‌های متناسب با سطح خودش دریافت کند، بنابراین نگاه صفر و صدی به چت‌بات‌ها چندان راهگشا نیست و آنچه اهمیت دارد، حفظ مرز میان کمک گرفتن و واگذار کردن اختیار است.

روان‌شناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روان‌شناسی کشور اضافه می‌کند: شاید مهم‌ترین مهارت نسل آینده، نه توانایی استفاده از هوش مصنوعی، بلکه توانایی استفاده آگاهانه از آن باشد. کودکان و بزرگسالان باید یاد بگیرند که هر پاسخ سریع، به‌طور حتم پاسخ درست نیست و هر گفت‌وگوی دلگرم‌کننده نیز معادل یک رابطه انسانی نیست. اگر قرار است چت‌بات‌ها در کنار ما بمانند، باید یاد بگیریم آنها را در جایگاه ابزار نگه داریم، نه جایگزین انسان‌ها، چراکه آینده‌ای که در آن ماشین‌ها همیشه پاسخگو هستند، زمانی مطلوب خواهد بود که انسان‌ها همچنان برای یکدیگر وقت، توجه و حضور واقعی داشته باشند.

هوش مصنوعی و روان انسان؛ ارتباطی تازه شکل می‌گیرد

فاطمه خدادادی، روان‌شناس بالینی با بیان اینکه در سال‌های اخیر، چت‌بات‌های هوش مصنوعی از یک ابزار ساده برای جست‌وجو و دریافت اطلاعات فراتر رفته‌ و به بخشی از زندگی روزمره بسیاری از کاربران تبدیل شده‌ است، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: امروز برخی افراد نه فقط برای پیدا کردن پاسخ یک سؤال، بلکه برای درد دل کردن، تصمیم‌گیری، مشورت درباره روابط و حتی بیان احساساتی که به دیگران نمی‌گویند، سراغ چت‌بات‌ها می‌روند و همین تغییر، پرسش‌های مهم روان‌شناختی را مطرح کرده است.

وی با بیان اینکه یکی از دلایل جذابیت چت‌بات‌ها، در دسترس بودن و واکنش بدون قضاوت آن‌هاست، می‌افزاید: کاربر می‌تواند نیمه‌شب، در لحظه‌ای که احساس تنهایی یا اضطراب دارد، وارد گفت‌وگو شود و پاسخی دریافت کند که به ظاهر با دقت به حرف‌های او توجه دارد. برای فردی که از قضاوت شدن می‌ترسد یا در برقراری ارتباط با دیگران مشکل دارد، چنین تجربه‌ای می‌تواند آرامش‌بخش باشد، اما همین ویژگی ممکن است به‌تدریج این تصور را ایجاد کند که گفت‌وگو با هوش مصنوعی از ارتباط با انسان‌های واقعی آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر است.

روان‌شناس بالینی تصریح می‌کند: مشکل از جایی آغاز می‌شود که استفاده از چت‌بات از یک ابزار کمکی به جایگزینی برای روابط انسانی تبدیل شود. اگر فرد به جای صحبت کردن با دوست، خانواده یا متخصص، برای هر مسئله عاطفی به یک چت‌بات مراجعه کند، ممکن است فرصت تجربه مهارت‌هایی همچون مذاکره، شنیدن نظر مخالف، تحمل سوءتفاهم و حل تعارض را کمتر پیدا کند. رابطه با ماشین قابل کنترل‌تر است، اما روابط انسانی به این دلیل که همیشه قابل کنترل نیستند، بخشی از مهارت‌های اجتماعی ما را شکل می‌دهند. چه زمانی هم‌صحبتی با چت‌بات‌ها نشان از زنگ خطر دارد؟

خدادادی با بیان اینکه از سوی دیگر، نباید هر نوع استفاده از چت‌بات را آسیب‌زا دانست، ادامه می‌دهد: برای برخی افراد، گفت‌وگو با هوش مصنوعی می‌تواند ابزاری برای مرتب کردن افکار، تمرین بیان احساسات یا پیدا کردن راهی برای شروع یک گفت‌وگوی دشوار با انسان‌های واقعی باشد و مسئله اصلی، میزان و نوع وابستگی است. وقتی کاربر احساس کند بدون حضور چت‌بات نمی‌تواند تصمیم بگیرد، آرام شود یا با تنهایی خود کنار بیاید، موضوع دیگر فقط استفاده از فناوری نیست و باید از زاویه سلامت روان به آن نگاه کرد.

وی می‌گوید: این مسئله برای نوجوانان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا آن‌ها هنوز در حال ساختن هویت، یادگیری مهارت‌های ارتباطی و تجربه روابط اجتماعی هستند. اگر نوجوان به این نتیجه برسد که یک سیستم هوش مصنوعی همیشه در دسترس، همیشه پاسخگو و همیشه همراه، جایگزین بهتری برای دوستان، خانواده یا معلم است، ممکن است بخشی از تجربه‌های واقعی رشد اجتماعی را از دست بدهد. در چنین شرایطی، خانواده و مدرسه به جای برخورد سلبی، باید درباره سواد دیجیتال، مرزهای ارتباط با هوش مصنوعی و تفاوت میان همراه مجازی و رابطه انسانی گفت‌وگو کنند.

روان‌شناس بالینی با بیان اینکه هوش مصنوعی قرار نیست به‌خودی خود دشمن روابط انسانی باشد و چالش اصلی، نحوه استفاده از آن است، اضافه می‌کند: چت‌بات می‌تواند دستیار، ابزار یادگیری یا حتی وسیله‌ای برای سامان دادن به افکار باشد، اما زمانی که به پناهگاه عاطفی فرد تبدیل شود، زنگ خطر به صدا درمی‌آید.

هوش مصنوعی آمده است که بماند و هر روز بخش بیشتری از زندگی ما را در بر خواهد گرفت. مسئله این نیست که در برابر این فناوری بایستیم یا آن را از زندگی حذف کنیم؛ مسئله این است که بدانیم چه زمانی از آن کمک می‌گیریم و چه زمانی اختیار فکر، احساس و تصمیم خودمان را به آن می‌سپاریم.

چت‌بات می‌تواند ابزار آموزشی قدرتمند، یک دستیار فکری و حتی راهی برای مرتب کردن افکار باشد، اما نمی‌تواند تمام پیچیدگی یک رابطه انسانی را بازسازی کند. انسان برای رشد روانی فقط به پاسخ نیاز ندارد و به تجربه اختلاف، همدلی، شکست، آشتی، سکوت، لمس واقعیت و حضور دیگری هم نیاز دارد.

شاید به همین دلیل، مهم‌ترین مهارت در عصر هوش مصنوعی، فقط بلد بودنِ کار با ماشین نباشد، بلکه بلد بودن فاصله گرفتن از آن هم باشد، اینکه بتوانیم تلفن همراه را کنار بگذاریم، پیش از پرسیدن سؤال از چت‌بات کمی خودمان فکر کنیم، برای حل یک اختلاف با یک انسان واقعی گفت‌وگو کنیم و در لحظه‌های دشوار، تمام بار عاطفی زندگی‌ را روی دوش یک الگوریتم نگذاریم.

فناوری می‌تواند همیشه آماده شنیدن باشد، اما قرار نیست جای شنیده شدن توسط یک انسان را بگیرد. شاید آینده نه در حذف چت‌بات‌ها، بلکه در پیدا کردن تعادل میان دنیای هوشمند و روابط انسانی رقم بخورد؛ جایی که ماشین‌ها به ما کمک می‌کنند بهتر زندگی کنیم، اما خودِ زندگی همچنان میان انسان‌ها جریان دارد. کد مطلب 998584