بازار
دیپلماسی ایرانی: هر بار در این سال‌ها اتفاقی می‌افتد و کشور درگیر گفت‌وگویی می‌شود یا قرار است چیزی داده و ستانده شود، نام پیمان ترکمنچای باز به میدان می‌آید. کسانی صحبت می‌کنند و می‌خواهند وقتی ننگین بودن، بی‌امتیاز بودن و بی‌ثمر بودن چیزی را بنمایانند، آن را به ترکمنچای تشبیه می‌کنند. در مقابل, کسانی هم ترکمنچای را آرام‌آرام و آهسته‌آهسته تحسین کرده ومی گویند ناگزیر بود، از سر عقلانیت بود و اگر امضا نمی‌شد چه می‌شد؟ روس‌ها قزوین را هم رد می‌کردند، به تهران می‌رسیدند و شاید به آب‌های خلیج فارس!
می‌خواهم ابتدا این را بگویم که بیایید راجع به ترکمنچای یک بار درست صحبت کنیم؛ چه شرایطی باعث شد تا ما بدان‌جا برسیم که این معاهده را امضا کنیم؟
اول اینکه تعریف درستی از جهان نداشتیم؛ همان تعریفی که آیت‌الله خوئی معروف به امام‌جمعهٔ تهران در مجلس اول مشروطه با دقت گفت" یک ملت با التماس و التجاء نمی‌ماند، بلکه با قوه و قدرت می‌ماند، اما کسانی در همین کشور، بدون دانستن این اصل، همان روزها گمان می‌کردند اگر با انگلیسی‌ها پیمانی ببندند، آنها مقابل تعدیات و البته آرزوهای روس‌ها می‌ایستند؛ آرزوهایی برای گسترش سرزمینشان و تمنّیاتی که در چارچوب الهیات مسیحی داشتند تا گرجستان مسیحی و ارمنستان را به خود بپیوندند و زیر چارچوب کلیسای ارتدوکس پترزبورگ ببرند. همچنین رقابت با انگلستان، نزدیک شدن به هند و از آن مهم‌تر، رسیدن به آب‌های قابل استفادهٔ خلیج فارس؛ چون عموم راه‌های آبی روسیه در فصل‌های مهمی از سال به دلیل برودت هوا غیرقابل استفاده بود. …
