درباره آغاز ساخت مسجد، روایتهای مختلفی در منابع دیده میشود. در منابع متأخر، بنای مسجد بیشتر به ملک تورانشاه سلجوقی نسبت داده شده است، اما در برخی گزارشهای تاریخی احتمال داده شده که پیشینه ساخت آن به ملک قاورد، بنیانگذار حکومت سلجوقیان کرمان بازگردد و از سوی دیگر، بررسیهای جدیدتر احتمال وجود مسجدی قدیمیتر در محل بنا را نیز مطرح کردهاند، بنابراین دقیقترین تعبیر برای معرفی آن، مسجدی با هسته تاریخی سلجوقی و پیشینهای که احتمالاً به دورههای پیش از سلجوقیان نیز میرسد، است.
آنچه اما تردیدی در آن نیست، جایگاه مسجد در تاریخ معماری کرمان است؛ بنایی که بخش مهمی از عناصر برجایمانده آن به دوره سلجوقی تعلق دارد و حدود هزار سال، تغییرات شهر را از سر گذرانده است. صحن بزرگی که هنوز خاطره دارد
مسجد ملک از نمونههای مساجد چهارایوانی است؛ الگویی که در معماری ایران بهویژه در دوره سلجوقی اهمیت پیدا کرد. صحن وسیع مسجد در میانه قرار گرفته و ایوانها در چهار سوی آن شکل گرفتهاند و در پیرامون صحن نیز شبستانها و فضاهای مختلفی قرار داشته که در دورههای بعد دستخوش تغییر شدهاند.
آنچه امروز میبینیم از این مسجد، همان بنایی نیست که قرن پنجم هجری ساخته شد. مسجد در طول تاریخ بارها تعمیر و بازسازی شده است؛ برای نمونه، صفه اصلی مسجد در دوره وکیلالملک و در سال ۱۲۸۵ هجری قمری بازسازی شد و بخشهایی دیگر نیز در دورههای بعد تغییر کردهاند و همین مرمتهای پیدرپی موجب شده مسجد امروز، همچون بسیاری از بناهای کهن ایران، مجموعهای از لایههای تاریخی باشد.
شاید همین لایهلایه بودن، جذابیت مسجد ملک را بیشتر کند، چراکه وقتی به دیوارهای آن نگاه میکنیم، تنها شاهد یک دوره تاریخی نیستیم و ردپای زمانهای مختلف در کنار یکدیگر باقی مانده است.
سه محراب؛ سه پنجره رو به گذشته …
