درباره آغاز ساخت مسجد، روایتهای مختلفی در منابع دیده میشود. در منابع متأخر، بنای مسجد بیشتر به ملک تورانشاه سلجوقی نسبت داده شده است، اما در برخی گزارشهای تاریخی احتمال داده شده که پیشینه ساخت آن به ملک قاورد، بنیانگذار حکومت سلجوقیان کرمان بازگردد و از سوی دیگر، بررسیهای جدیدتر احتمال وجود مسجدی قدیمیتر در محل بنا را نیز مطرح کردهاند، بنابراین دقیقترین تعبیر برای معرفی آن، مسجدی با هسته تاریخی سلجوقی و پیشینهای که احتمالاً به دورههای پیش از سلجوقیان نیز میرسد، است.
آنچه اما تردیدی در آن نیست، جایگاه مسجد در تاریخ معماری کرمان است؛ بنایی که بخش مهمی از عناصر برجایمانده آن به دوره سلجوقی تعلق دارد و حدود هزار سال، تغییرات شهر را از سر گذرانده است. صحن بزرگی که هنوز خاطره دارد
مسجد ملک از نمونههای مساجد چهارایوانی است؛ الگویی که در معماری ایران بهویژه در دوره سلجوقی اهمیت پیدا کرد. صحن وسیع مسجد در میانه قرار گرفته و ایوانها در چهار سوی آن شکل گرفتهاند و در پیرامون صحن نیز شبستانها و فضاهای مختلفی قرار داشته که در دورههای بعد دستخوش تغییر شدهاند.
آنچه امروز میبینیم از این مسجد، همان بنایی نیست که قرن پنجم هجری ساخته شد. مسجد در طول تاریخ بارها تعمیر و بازسازی شده است؛ برای نمونه، صفه اصلی مسجد در دوره وکیلالملک و در سال ۱۲۸۵ هجری قمری بازسازی شد و بخشهایی دیگر نیز در دورههای بعد تغییر کردهاند و همین مرمتهای پیدرپی موجب شده مسجد امروز، همچون بسیاری از بناهای کهن ایران، مجموعهای از لایههای تاریخی باشد.
شاید همین لایهلایه بودن، جذابیت مسجد ملک را بیشتر کند، چراکه وقتی به دیوارهای آن نگاه میکنیم، تنها شاهد یک دوره تاریخی نیستیم و ردپای زمانهای مختلف در کنار یکدیگر باقی مانده است.
سه محراب؛ سه پنجره رو به گذشته
در میان بخشهایی که از دوره سلجوقی مسجد باقی مانده، سه محراب گچبریشده جایگاه ویژهای دارند و در واقع این محرابها از مهمترین نشانههای تاریخی بنا هستند و ظرافت گچبری آنها، بخشی از هنر تزئینی معماری آن دوره را پیش چشم مخاطب میآورد.
یکی از این محرابها در نتیجه تغییرات بعدی بنا از جای اصلی خود خارج شده و در پشتبام شبستان قرار گرفته است. شاید این جابهجایی در نگاه نخست چندان مهم به نظر نرسد، اما برای شناخت سرگذشت مسجد اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد بنای تاریخی، در طول قرنها بارها تغییر کرده و آنچه امروز میبینیم، حاصل یک دوره ساختوساز نیست.
این محرابها همچنین یادآور روزگاری هستند که تزئینات گچبری در معماری مذهبی ایران جایگاهی مهم داشت و هنرمندان با مادهای ساده، سطوحی میآفریدند که هنوز پس از قرنها میتواند چشم مخاطب امروز را متوقف کند. برجی که ناتمام به امروز رسید
در ضلع شمالشرقی مسجد، بقایای یک برج آجری از دوره سلجوقی باقی مانده است. برج در گذر زمان آسیب دیده و بخش بالایی آن از میان رفته و تنها بخشی از بدنه باقی مانده است و همین بقایای محدود، در کنار محرابهای گچبریشده، از مهمترین شواهدی است که برای شناخت لایه سلجوقی مسجد مورد توجه قرار میگیرد.
باید توجه داشت که استفاده از آجر در این بنا تنها به عنوان یک مصالح ساختمانی نیست. در معماری سلجوقی، آجر همزمان نقش سازهای و تزئینی داشت و میتوانست با ایجاد نظمهای هندسی، ریتم و زیبایی به بنا ببخشد. مسجدی در کنار زندگی مردم
مسجد ملک را نمیتوان جدا از شهر کرمان دید. این مسجد در بافت تاریخی شهر و در نزدیکی محدوده بازار قرار گرفته و در گذشته با زندگی روزمره مردم ارتباط نزدیکی داشته است؛ حتی برخی منابع تاریخی، مسجد ملک را جامع قدیم شهر کرمان دانستهاند که پیش از شکلگیری مسجد جامع مظفری، محل برگزاری اجتماعات مذهبی شهر بوده است.
در واقع، مسجدهای تاریخی ایران اغلب تنها محل عبادت نبودند. آنها در قلب زندگی شهری قرار داشتند؛ در کنار بازار، محله، مدرسه و دیگر فضاهای عمومی. مسجد ملک نیز در چنین بستری شکل گرفته و در طول قرنها بخشی از زندگی اجتماعی کرمان بوده است.
ردپای آب در مسجد
یکی از روایتهای جالب درباره مسجد ملک، به نظام آبرسانی تاریخی کرمان مربوط میشود. در منابع موجود آمده است که در گذشته در بخش غربی مسجد آبنمایی با عمق حدود چهار متر وجود داشته و آب آن از قنات مستوره تأمین میشده است. این آبنما برای دسترسی مردم به آب و وضو استفاده میشده و پس از خشک شدن قنات، پر و سطح آن سنگفرش شده است.
جزئیات مربوط به نامگذاری و منشأ قنات در منابع مختلف با یک درجه اعتبار و قطعیت نقل نشده است، از این رو بهتر است در معرفی رسانهای مسجد، به اصل وجود این آبنما و ارتباط آن با شبکه آب تاریخی شهر بسنده کنیم. همین روایت اما تصویری دوستداشتنی از مسجد در گذشته به دست میدهد؛ حیاطی که آب در آن جریان داشته، مردمی که برای وضو به آن مراجعه میکردند و مسجدی که بخشی از زندگی روزانه شهر را در خود جای داده بود. زلزلهای که گذشته را آشکار کرد
یکی از اتفاقات مهم در شناخت دوباره مسجد ملک، زلزله کرمان در سال ۱۳۶۰ بود. آسیبهای واردشده به بنا موجب شد در جریان بررسی و مرمت، بخشهایی از پوششهای متأخر کنار برود و نشانههایی از معماری قدیمیتر آشکار شود.
بر اساس گزارشهای منتشرشده درباره این بنا در مهر ۱۳۶۱ کتیبههایی آجری در بدنه شمالی و جنوبی ایوان مقصوره پیدا شد که نام ملک تورانشاه در آنها دیده میشد. این یافتهها یکی از شواهدی است که در بحث درباره ارتباط مسجد با دوره تورانشاه مورد استناد قرار گرفته است.
این اتفاق وجه دیگری از بناهای تاریخی را نشان میدهد؛ گاهی یک آسیب، اگرچه تلخ و ویرانگر است، میتواند لایهای پنهان از گذشته را آشکار کند؛ لایهای که سالها زیر پوششهای بعدی پنهان مانده است. مسجدی که هنوز زندگی میکند
مسجد ملک در پانزدهم مهر ۱۳۴۶ با شماره ۷۶۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید، اما ارزش این مسجد تنها به قدمت و شماره ثبت آن محدود نمیشود و اهمیت واقعی آن شاید در این باشد که هنوز میتوان میان آجرها، گچبریها و صحن آن، بخشی از زندگی گذشته را تصور کرد.
مسجد ملک کرمان روایتی زنده از هزار سال تغییر است؛ بنایی که بخشی از آن از دوره سلجوقی باقی مانده، بخشهایی در دورههای بعد مرمت شده، از زلزله آسیب دیده و دوباره مرمت شده و هنوز در میان شهر کرمان حضور دارد.
وقتی در برابر محرابهای گچبریشده آن میایستیم، در حقیقت با اثری روبهرو هستیم که نسلهای بسیاری پیش از ما آن را دیدهاند. آدمهایی که نامشان را نمیدانیم، در همین صحن قدم زدهاند، در همین مسجد نماز خواندهاند و شاید لحظههایی از آرامش خود را در همین فضا پیدا کردهاند.
مسجد ملک به همین دلیل فقط یک بنای تاریخی نیست و بخشی از حافظه کرمان است؛ حافظهای ساختهشده از آجر، گچ، آب و نیایش که با گذشت قرنها هنوز در قلب شهر ایستاده است. کد مطلب 996988
