بازار
اینجا خبری از گنبدهای عظیم، کاشی‌کاری‌های پررنگ و تزئینات فراوان نیست و آجر و گچ، طاق و ستون و نوری که از میان دهانه‌ها به داخل می‌تابد، فضای مسجد را ساخته‌اند و شاید همین سادگی است که پس از قرن‌ها هنوز به بنای مسجد جذابیت می‌دهد.
مسجد جامع نایین در بافت تاریخی شهر قرار دارد و از معدود مساجد شبستانی ایران است که بخش قابل توجهی از سازمان فضایی کهن خود را حفظ کرده است. پژوهش‌های معماری نیز این مسجد را به دلیل مقصوره، شبستان، مناره و تزئینات گچ‌بری آن، از بناهای مهم تاریخ معماری ایران می‌داند.
تاریخی پرماجرا برای مسجد جامع نایین
شاید یکی از جذاب‌ترین نکات درباره مسجد جامع نایین، همین تاریخ پرماجرای آن باشد. درباره زمان دقیق ساخت بنا اتفاق نظر کاملی وجود ندارد و پژوهشگران در دوره‌های مختلف تاریخ‌های متفاوتی را برای بخش‌های گوناگون مسجد پیشنهاد کرده‌اند.
برخی پژوهشگران قدیمی، این مسجد را متعلق به سده چهارم هجری و دوره دیلمیان می‌دانستند و در مقابل، برخی بخش‌هایی از مسجد را به قرون دوم تا چهارم هجری نسبت داده‌اند و بعضی دیگر از پژوهش‌ها با بررسی دیدگاه‌های پیشین تأکید می‌کند که برای فهم تاریخ مسجد باید مراحل مختلف شکل‌گیری و تحول آن را از یکدیگر جدا کرد.
از همین رو، برای معرفی دقیق مسجد بهتر است از نسبت دادن تمام بنا به یک تاریخ مشخص پرهیز کنیم و آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، این است که مسجد جامع نایین از بناهای کهن معماری اسلامی ایران است و بخش‌های مهم آن به قرون نخستین اسلامی، به‌ویژه سده‌های سوم و چهارم هجری، مربوط می‌شود.
این اختلاف نظر البته چیزی از ارزش مسجد کم نمی‌کند؛ برعکس، نشان می‌دهد که با بنایی روبه‌رو هستیم که تاریخش در طول زمان شکل گرفته و هر بخش آن می‌تواند داستان دوره‌ای از زندگی خود را داشته باشد.
زیبایی از جنس آجر و گچ …
