مناطق حفاظت‌شده از مراتع حفاظت نکردند

وقتی از «منطقه حفاظت‌شده» حرف می‌زنیم، معمولاً تصویری از یک محدوده با مرز مشخص در ذهن داریم؛ محدوده‌ای که قرار است از گونه‌ها و زیستگاه‌ها در برابر فشارهای انسانی محافظت کند. اما آیا داشتن عنوان حفاظتی واقعاً به معنای سالم ماندن زیستگاه است؟

پژوهشگران در مطالعه‌ای با عنوان «اثربخشی مناطق حفاظت‌شده کوهستان قفقاز در جلوگیری از تخریب مراتع» که در مجله «Conservation Biology» منتشر شده، این پرسش را درباره مراتع قفقاز جنوبی بررسی کرده‌اند. آن‌ها ۵۲ منطقه حفاظت‌شده در ارمنستان، آذربایجان، گرجستان، ایران و ترکیه را در یک دوره بیش از ۳۰ساله ارزیابی کردند. آن‌ها به‌جای آنکه اثربخشی مناطق حفاظت‌شده را فقط با وضعیت گونه‌های شاخص یا کاهش تخلفات بسنجند، سراغ خود زیستگاه رفتند؛ اینکه آیا پوشش گیاهی مرتع در داخل مناطق حفاظت‌شده بهتر از مناطق مشابه خارج از آن‌ها حفظ شده است؟

برای پاسخ به این پرسش، پژوهشگران حدود ۴۳ هزار و ۸۰۰ تصویر ماهواره‌ای «Landsat» را که بین سال‌های ۱۹۸۸ تا ۲۰۱۹ ثبت شده بود، بررسی کردند. آن‌ها با استفاده از روش‌های تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، سهم پوشش گیاهی سبز را در پیکسل‌های ۳۰متری اندازه گرفتند و کاهش آن را به‌عنوان شاخصی از تخریب مرتع در نظر گرفتند.

اما فقط مقایسه «داخل» و «خارج» منطقه حفاظت‌شده کافی نبود. مناطق حفاظت‌شده معمولاً در مناطقی ایجاد می‌شوند که از ابتدا شرایط متفاوتی دارند؛ ممکن است ارتفاع بیشتری داشته باشند، شیب‌دارتر باشند، از جاده و سکونتگاه دورتر باشند یا برای کشاورزی مناسب نباشند. بنابراین، پژوهشگران نقاط مشابه در داخل و خارج مناطق حفاظت‌شده را از نظر شرایط محیطی و میزان دسترسی با یکدیگر تطبیق دادند تا اثر خودِ حفاظت را تا حد ممکن از سایر عوامل جدا کنند. نتیجه، برخلاف انتظار بود.

در کل قفقاز جنوبی، پوشش گیاهی در مناطق حفاظت‌شده حدود ۰٫۰۱۳ واحد کمتر از نقاط مشابه خارج از مناطق حفاظت‌شده بود. به بیان دیگر، در مجموع، این مناطق نتوانسته بودند کاهش پوشش گیاهی مراتع را متوقف کنند.

این نتیجه البته در همه کشورها یکسان نبود. در گرجستان و ترکیه، وضعیت برعکس بود و پوشش گیاهی در مراتع حفاظت‌شده بیشتر از مناطق مشابه خارج از آن‌ها بود. اما در ارمنستان، آذربایجان و ایران، پوشش گیاهی در مناطق حفاظت‌شده کمتر بود. …